MERCK MANUAL MEDISCH HANDBOEK
Tips voor betere resultaten
ABCDEFGHI
JKLMNOPQR
STUVWXYZ

Sectie

Hoofdstuk

Onderwerp

Speciale voorzorgsmaatregelen

Bepaalde groepen mensen, zoals zeer jonge, zeer oude, ernstig zieke mensen en vrouwen die zwanger zijn of borstvoeding geven, zijn gevoeliger voor schadelijke effecten van geneesmiddelen, inclusief zelfzorgmiddelen. Wanneer dergelijke mensen geneesmiddelen gebruiken, dienen speciale voorzorgsmaatregelen (waaronder mogelijk toezicht door een arts) te worden genomen.

Om gevaarlijke interacties tussen geneesmiddelen te voorkomen, dient een apotheker of arts te worden geraadpleegd voordat op recept verkrijgbare geneesmiddelen en zelfzorgmiddelen tegelijk worden gebruikt. Ook patiënten met chronische aandoeningen dienen bij een apotheker of arts advies in te winnen. Zelfzorgmiddelen zijn niet bedoeld om ernstige ziekten te behandelen en ze kunnen sommige aandoeningen zelfs verergeren. Een onverwachte reactie, zoals huiduitslag of slapeloosheid, moet als een signaal worden opgevat om het gebruik van het middel direct te staken en medisch advies in te winnen.

Kinderen

Het lichaam van een kind zet geneesmiddelen anders om en reageert anders op geneesmiddelen dan het lichaam van een volwassene. Het is mogelijk dat een geneesmiddel al jaren algemeen wordt gebruikt voordat de risico's voor kinderen worden ontdekt. Het heeft bijvoorbeeld vele jaren geduurd voordat door onderzoekers werd bevestigd dat het risico van het Reye-syndroom verband hield met het gebruik van acetylsalicylzuur Handelsnaam
Acetylsalicylzuur
Aspirine
Aspro
bij kinderen met waterpokken of griep. Zowel artsen als ouders zijn vaak verbaasd als ze horen dat de meeste zelfzorgmiddelen, zelfs die waarbij aanbevolen doseringen voor kinderen zijn vermeld, niet uitvoerig bij kinderen zijn getest. De effectiviteit van middelen tegen hoest en verkoudheid is, vooral bij kinderen, niet bewezen. Het gebruik van deze geneesmiddelen kan kinderen dus onnodig aan de schadelijke effecten van een geneesmiddel blootstellen en kan bovendien geldverspilling zijn.

Bij een kind kan bepaling van de juiste dosis lastig zijn. Hoewel de doses voor kinderen vaak worden aangegeven per leeftijdsgroep (bijvoorbeeld voor kinderen van 2 tot 6 jaar of van 6 tot 12 jaar), is leeftijd niet het beste criterium. Kinderen kunnen binnen elke leeftijdsgroep sterk in lengte en gewicht variëren en deskundigen zijn het er niet over eens wat de beste maat is voor het bepalen van de dosis van een geneesmiddel: het gewicht, de lengte of het totale lichaamsoppervlak. Een aanbevolen dosis uitgedrukt in het gewicht van het kind is waarschijnlijkst het duidelijkst.

Als de informatie op de verpakking of in de bijsluiter niet aangeeft hoeveel van het middel aan een kind moet worden toegediend, moet een ouder niet zelf zomaar een dosis kiezen. Bij twijfel dient een ouder een apotheker of arts te raadplegen. Hierdoor kan worden voorkomen dat een kind een gevaarlijk geneesmiddel of een gevaarlijk hoge dosis van een op zich goed gekozen geneesmiddel krijgt toegediend.

Veel geneesmiddelen voor kinderen worden als vloeistof geleverd. Hoewel de bijsluiter of de verpakking duidelijke richtlijnen dient te vermelden over de dosis, geven de ouders of verzorgers soms de verkeerde dosis doordat ze een gewone theelepel gebruiken. Gebruik altijd een maatlepel of bekertje dat door de fabrikant bij de verpakking wordt geleverd. Vraag eventueel zo'n betrouwbaar maatje aan de apotheek. Om de juiste hoeveelheid geneesmiddel in de mond van een baby te spuiten, kan een spuitje worden gebruikt.

Verschillende geneesmiddelen voor kinderen zijn in meer dan één vorm verkrijgbaar. Volwassenen moeten elke keer wanneer een nieuw geneesmiddel voor kinderen wordt gebruikt de informatie op de verpakking en in de bijsluiter zorgvuldig lezen.

Ouderen

Door het normale proces van ouder worden verandert de snelheid waarmee en de wijze waarop het lichaam geneesmiddelen verwerkt (Geneesmiddelen bij ouderen). Daarbij hebben ouderen meestal meer ziekten en gebruiken ze meestal meer dan één geneesmiddel tegelijk. Hierdoor doen zich bij ouderen mogelijk eerder bijwerkingen of interacties met geneesmiddelen voor dan bij jongere mensen. Steeds vaker wordt bij op recept verkrijgbare geneesmiddelen aangegeven of voor ouderen een andere dosis nodig is. Dergelijke informatie wordt bij zelfzorgmiddelen echter zelden vermeld.

Veel zelfzorgmiddelen kunnen gevaarlijk voor ouderen zijn. Het risico neemt toe wanneer regelmatig de maximale dosis van geneesmiddelen wordt ingenomen. Een oudere patiënt met artritis gebruikt mogelijk vaak een pijnstiller of ontstekingsremmend middel, wat ernstige gevolgen kan hebben, zoals een bloedende maagzweer. Een dergelijke zweer is levensbedreigend voor een oudere en kan zonder waarschuwingssymptomen optreden.

Ook antihistaminica, zoals cinnarizine, cyclizine Handelsnaam
cyclizine
en andere middelen tegen duizeligheid en reisziekte, vormen een specifiek risico voor ouderen. Antihistaminica kunnen sommige, vaak bij ouderen voorkomende aandoeningen verergeren, zoals nauwehoekglaucoom en een vergrote prostaat. Een oudere kan er duizelig van worden of er gemakkelijk het evenwicht door verliezen, met valpartijen en botbreuken als gevolg. Antihistaminica kunnen – met name bij een hoge doses of in combinatie met andere geneesmiddelen – bij ouderen soms leiden tot wazig zien, een licht gevoel in het hoofd, een droge mond, problemen met urineren, obstipatie en verwardheid.

Ouderen kunnen gevoeliger zijn voor de mogelijke bijwerkingen van antacida. Antacida met aluminium veroorzaken vaker obstipatie, terwijl bij antacida met magnesium het risico van diarree en uitdroging groter is.

Bij het bezoek aan de arts moeten ouderen aangeven welke zelfzorgmiddelen ze gebruiken, inclusief vitaminen, mineralen en geneeskrachtige kruiden. Met deze informatie kan de arts de totale medicamenteuze behandeling beoordelen en vaststellen of een zelfzorgmiddel wel of niet bepaalde symptomen veroorzaakt.

Zwangere vrouwen en vrouwen die borstvoeding geven

Geneesmiddelen kunnen bij een zwangere vrouw in de foetus terechtkomen (voornamelijk via de placenta) (Middelengebruik tijdens de zwangerschap) en via de moedermelk aan de baby worden doorgegeven. Dergelijke geneesmiddelen kunnen schadelijke invloed hebben op de foetus of baby. Tijdens de zwangerschap kunnen alle geneesmiddelen, inclusief acetylsalicylzuur Handelsnaam
Acetylsalicylzuur
Aspirine
Aspro
en vitaminen het best worden vermeden. Vrouwen die borstvoeding geven kunnen de meeste zelfzorgmiddelen gebruiken zonder dat dit schadelijk is voor de baby. Vrouwen die zwanger zijn of borstvoeding geven, dienen voor gebruik van een middel – zelfs bij een zelfzorgmiddel of geneeskrachtig kruid – echter altijd een arts of andere zorgverlener te raadplegen. Verpakking en bijsluiter van een zelfzorgmiddel moeten, indien van toepassing, worden gecontroleerd op waarschuwingen tegen het gebruik tijdens zwangerschap en borstvoeding.

Bepaalde typen geneesmiddelen zorgen vaak voor problemen. Het gaat hierbij om niet-steroïde anti-inflammatoire geneesmiddelen (NSAID's). Aangezien NSAID's problemen bij de foetus of complicaties tijdens de bevalling kunnen veroorzaken, dienen ze tijdens de laatste 3 maanden van de zwangerschap niet te worden gebruikt, tenzij anders door een arts is aangegeven.

Chronische aandoeningen

Een aantal chronische aandoeningen kan verergeren als een zelfzorgmiddel niet op de juiste wijze wordt gebruikt. Zelfzorgmiddelen zijn voornamelijk bedoeld om af en toe te worden gebruikt door mensen die de rest van de tijd gezond zijn. Daarom dienen mensen met een chronische of ernstige aandoening of die van plan zijn dagelijks een zelfzorgmiddel te gebruiken een arts of andere zorgverlener te raadplegen voor ze zelfzorgmiddelen aanschaffen. In dergelijke gevallen overschrijdt het middelgebruik de normale grenzen voor zelfzorg en is het advies van een deskundige noodzakelijk.

illustrative-material.table-short 4

GEBRUIK VAN ZELFZORGMIDDELEN BIJ CHRONISCHE AANDOENINGEN

aandoening

zelfzorgmiddelen

voorzorgsmaatregelen

 

diabetes mellitus

antihistaminica

decongestiva

Mensen met diabetes mellitus dienen een arts te raadplegen voor ze antihistaminica en decongestiva gebruiken. Deze geneesmiddelen kunnen diabetes namelijk verergeren en ernstige bijwerkingen veroorzaken.

 

hoestsiropen

Mensen met diabetes mellitus hebben mogelijk hulp nodig om een hoestsiroop zonder suiker te vinden.

vergrote prostaat

antihistaminica

decongestiva

Mannen met een vergrote prostaat dienen een arts te raadplegen voor ze antihistaminica en decongestiva gebruiken in verband met mogelijk gevaarlijke bijwerkingen.

glaucoom

antihistaminica

Het gebruik van een antihistaminicum kan glaucoom verergeren.

hartziekte

sommige antacida

Mensen met een hartziekte moeten advies inwinnen bij hun arts of apotheker om een antacidum te kiezen dat geen interacties vertoont met hun voorgeschreven geneesmiddelen.

 

antihistaminica

decongestiva

Mensen met een hartziekte dienen een arts te raadplegen voor ze antihistaminica en decongestiva gebruiken in verband met mogelijk gevaarlijke bijwerkingen.

hoge bloeddruk ((hypertensie)

antacida

Mensen met hoge bloeddruk dienen een arts te raadplegen voor ze een antacidum kiezen.

 

antihistaminica

decongestiva

Mensen met hoge bloeddruk dienen een arts te raadplegen voor ze antihistaminica en decongestiva gebruiken in verband met mogelijk gevaarlijke bijwerkingen.

hyperthyreoïdie

antihistaminica

decongestiva

Mensen met hyperthyreoïdie dienen een arts te raadplegen voor ze antihistaminica en decongestiva gebruiken in verband met mogelijk gevaarlijke bijwerkingen.

nieraandoeningen

antacida

Mensen met nieraandoeningen dienen een arts te raadplegen voor ze een antacidum kiezen.

longaandoeningen, zoals astma en emfyseem

antihistaminica

Antihistaminica mogen niet worden gebruikt door mensen met astma, emfyseem of een chronische longaandoening, tenzij dit door een arts is aangegeven.

Interacties tussen geneesmiddelen

Veel mensen die zelfzorgmiddelen gebruiken, melden dit niet aan hun arts of apotheker. Geneesmiddelen die met tussenpozen worden gebruikt, zoals middelen tegen verkoudheid, obstipatie of nu en dan voorkomende hoofdpijn, worden nog minder vaak gemeld. Artsen en andere zorgverleners vergeten soms om naar het gebruik van zelfzorgmiddelen te vragen wanneer ze een recept uitschrijven of leveren. Toch zijn er veel zelfzorgmiddelen en geneeskrachtige kruiden die met veel verschillende geneesmiddelen ongunstige interacties kunnen vertonen. (Factoren die de reactie op geneesmiddelen beïnvloeden: Interacties van geneesmiddelen)

Sommige van deze interacties kunnen ernstig zijn en de effectiviteit van een geneesmiddel verstoren of bijwerkingen veroorzaken. Bij de behandeling van ernstig hartfalen kan bijvoorbeeld een enkele tablet acetylsalicylzuur Handelsnaam
Acetylsalicylzuur
Aspirine
Aspro
(aspirine) of een NSAID, zoals ibuprofen Handelsnaam
Advil
Actifen
Brufen
Femapirin
Relian
, de effectiviteit van een angiotensine-converterend-enzymremmer (ACE-remmer) als enalapril Handelsnaam
Renitec
doen afnemen. Het gebruik van acetylsalicylzuur Handelsnaam
Acetylsalicylzuur
Aspirine
Aspro
samen met het antistollingsmiddel acenocoumarol kan het risico van abnormale bloedingen vergroten. Een maagzuurremmer die aluminium of magnesium bevat, kan de resorptie van digoxine Handelsnaam
Lanoxin
(gebruikt bij hartziekte) verminderen. Het gebruik van een multivitamine- en mineralenpreparaat kan de werking van sommige op recept verkrijgbare geneesmiddelen beïnvloeden. Zo kan het antibioticum tetracycline Handelsnaam
Tetracycline
ineffectief worden als het wordt ingenomen met melk of andere producten die calcium, magnesium of ijzer bevatten.

Er is geen systematisch onderzoek uitgevoerd naar interacties tussen zelfzorgmiddelen en andere geneesmiddelen. Veel ernstige problemen zijn bij toeval ontdekt nadat er bijwerkingen of sterfgevallen waren gemeld. Zelfs wanneer op de verpakking van zelfzorgmiddelen voor interacties wordt gewaarschuwd, kan de omschrijving voor veel mensen onduidelijk zijn. Zo wordt in bijsluiters van NSAID's wel gewaarschuwd voor interacties met ACE-remmers en lisdiuretica. Voor al die mensen die niet weten dat hun bloeddrukverlager een ACE-remmer (zoals captopril Handelsnaam
Capoten
of enalapril Handelsnaam
Renitec
) en hun plastablet een lisdiureticum is, heeft deze belangrijke waarschuwing weinig zin.

De beste manier om het risico van interacties tussen geneesmiddelen te verminderen, is aan de apotheker te vragen of hij wil controleren of de middelen tegelijk kunnen worden gebruikt. Bovendien moet de arts worden ingelicht over alle geneesmiddelen die worden gebruikt, zowel op recept verkrijgbare geneesmiddelen als zelfzorgmiddelen. (zie Factoren die de reactie op geneesmiddelen beïnvloeden: Interacties van geneesmiddelen)

Verdubbeling van geneesmiddelen

Een ander mogelijk probleem is verdubbeling van geneesmiddelen. Zelfzorgproducten die voor verschillende problemen worden gebruikt, kunnen hetzelfde werkzame bestanddeel bevatten. Tenzij van alle gebruikte middelen de verpakking en de bijsluiter wordt gelezen, kan er per ongeluk een overdosis worden ingenomen. Zo kan iemand die een pijnstiller tegen hoofdpijn en een middel tegen artritis gebruikt, die beide een NSAID bevatten, tweemaal de veilig geachte dosis innemen. Veel producten bevatten paracetamol. Iemand die tegelijk twee verschillende producten met paracetamol gebruikt (het ene tegen hoofdpijn en het andere tegen artrose of spierpijn), kan de aanbevolen dosis overschrijden.

Laatste volledige inspectie/herziening februari 2003

Naar boven

Vorige: Slaapmiddelen

Volgende: Veiligheidsoverwegingen

Illustraties
Tabellen
Disclaimer