MERCK MANUAL MEDISCH HANDBOEK
Tips voor betere resultaten
ABCDEFGHI
JKLMNOPQR
STUVWXYZ
In dit onderwerp
Introductie
Naar boven

Sectie

Hoofdstuk

Onderwerp

Introductie

Met ‘geneeskrachtige kruiden' wordt over het algemeen verwezen naar plantendelen, soms gemalen, geëxtraheerd of anderszins bereid, die worden gebruikt om de gezondheid te bevorderen. ‘Nutraceuticals', een recentere en algemenere term, verwijst naar een groep natuurlijke stoffen – waaronder bepaalde kruiden en producten verrijkt met vezels en cholesterolverlagende margarines – die worden gebruikt als voedingssupplementen en onder de voorwaarden voor voedingsmiddelen vallen.

Overal ter wereld is eeuwenlang gebruik gemaakt van traditionele geneeswijzen. Bepaalde oude systemen, zoals de traditionele Chinese geneeskunde, Ayurveda (de holistische geneeswijze uit India) en de Tibetaanse geneeskunde, worden nog steeds op grote schaal toegepast, met name in de landen van herkomst. In Nederland neemt de belangstelling voor de therapieën van dergelijke geneeswijzen toe, vooral voor de behandeling van chronische ziekten. Deze therapieën, meestal aangeduid als ‘alternatieve' of ‘complementaire geneeswijzen' (Complementaire en alternatieve geneeswijzen: Introductie), variëren van geneeskrachtige kruiden tot acupunctuur en massage. De meeste van deze therapieën zijn niet wetenschappelijk onderzocht en ze zijn bijna geen van alle bij de wet geregeld.

De meest gebruikte alternatieve therapie is die van de voedingssupplementen, waaronder ook de geneeskrachtige kruiden en de nutraceuticals vallen. Omdat deze middelen niet worden geregistreerd als geneesmiddel, maar evenmin onder de warenwet vallen, is er een grijs gebied ontstaan waarop weinig controle is. Deze middelen mogen geen indicaties of gezondheidsclaims hebben. Dit wordt soms echter listig omzeild. In plaats van laxeermiddel krijgt een product de kwalificatie ‘voor een natuurlijke stoelgang'. Hoewel het de aandacht heeft van de overheid om meer duidelijkheid te scheppen is hiervan nog weinig terechtgekomen.

De meeste voedingssupplementen die in de alternatieve geneeskunde worden gebruikt, zijn afkomstig van planten, sommige van dieren. Omdat dergelijke voedingssupplementen natuurlijk zijn, nemen sommige mensen aan dat ze veilig kunnen worden gebruikt. Een stof hoeft echter niet per definitie veilig te zijn omdat hij natuurlijk is. Zo zijn veel sterke vergiften (zoals dollekervelgif) afkomstig van planten en sommige (zoals slangengif) van dieren. Verder hebben bijna alle stoffen die het lichaam beïnvloeden, of het nu gaat om voedingssupplementen of geneesmiddelen door het CBG goedgekeurd voor medisch gebruik (zie Overzicht geneesmiddelen), zowel gewenste als ongewenste effecten (bijwerkingen).

Veiligheid en effectiviteit: omdat voedingssupplementen niet net als geneesmiddelen door het CBG aan regels worden onderworpen, hoeven fabrikanten niet aan te tonen dat voedingssupplementen veilig en effectief zijn. Als gevolg hiervan worden supplementen niet zorgvuldig onderzocht op veiligheid en effectiviteit (hoewel sommige supplementen uiteindelijk veilig en effectief kunnen blijken te zijn). Omdat daarnaast pas sinds kort de noodzaak van beoordeling van supplementen wordt ingezien, is veel van de beschikbare informatie niet systematisch of wetenschappelijk verzameld en dus moeilijk te beoordelen. In de praktijk komt het erop neer dat de overheid pas ingrijpt wanneer het overduidelijk is dat een middel risico's met zich meebrengt. Zowel op recept verkrijgbare als vrij verkrijgbare geregistreerde geneesmiddelen zijn daarentegen uitgebreid en systematisch onderzocht door wetenschappers en door het CBG beoordeeld op veiligheid en effectiviteit (zie Overzicht geneesmiddelen: Effectiviteit en veiligheid). Bij deze onderzoeken gaat het onder andere om onderzoeken met dieren om het ontstaan van kanker en orgaanbeschadiging aan het licht te brengen en om onderzoeken met proefpersonen om tekenen van toxiciteit op te sporen.

illustrative-material.table-short 1

EEN AANTAL MOGELIJKE INTERACTIES TUSSEN GENEESKRACHTIGE KRUIDEN EN GENEESMIDDELEN 
geneeskrachtig kruid geneesmiddel dat wordt beïnvloed interactie

kamille

antistollingsmiddelen (anticoagulantia) (zoals acenocoumarol)

Wanneer kamille samen met antistollingsmiddelen wordt gebruikt, kan dit het risico van bloedingen verhogen.

barbituraten (zoals fenobarbital Handelsnaam
Fenobarbital
) en andere kalmerende middelen

Kamille kan de effecten van kalmerende middelen versterken of verlengen.

ijzer

Kamille kan de resorptie van ijzer verminderen.

Echinacea

geneesmiddelen die de lever kunnen beschadigen (zoals anabole steroïden, amiodaron Handelsnaam
Cordarone
, methotrexaat Handelsnaam
Emthexate
Ledertrexate
en ketoconazol Handelsnaam
Nizoral
)

Wanneer Echinacea gedurende meer dan 8 weken wordt gebruikt, kan dit de lever beschadigen. Wanneer Echinacea wordt gebruikt met een ander geneesmiddel dat de lever kan beschadigen, kan het risico van leverbeschadiging toenemen.

immunosuppressiva (zoals corticosteroïden en ciclosporine Handelsnaam
Sandimmune
Neoral
)

Door stimulering van het immuunsysteem kan Echinacea de werking van immunosuppressiva tenietdoen.

moederkruid

antistollingsmiddelen (zoals acenocoumarol)

Wanneer moederkruid samen met antistollingsmiddelen wordt gebruikt, kan dit het risico van bloedingen verhogen.

ijzer

Moederkruid kan de resorptie van ijzer verminderen.

geneesmiddelen voor de behandeling van migraine (zoals  ergotamine Handelsnaam
Ergotamine
)

Moederkruid kan de hartslag en de bloeddruk verhogen wanneer het wordt gebruikt met geneesmiddelen die worden gebruikt tegen migraine.

niet-steroïde anti-inflammatoire geneesmiddelen (NSAID's)

NSAID's verminderen de effectiviteit van moederkruid bij het voorkomen en behandelen van migraine.

knoflook

antistollingsmiddelen (zoals acenocoumarol)

Wanneer knoflook samen met antistollingsmiddelen wordt gebruikt, kan dit het risico van bloedingen verhogen.

geneesmiddelen die de bloedglucosespiegel verlagen (hypoglycaemica, zoals insuline en glipizide Handelsnaam
Glibenese
)

Knoflook kan de effecten van deze geneesmiddelen versterken, waardoor een zeer sterke daling van de bloedglucosespiegel (hypoglykemie) wordt veroorzaakt.

saquinavir Handelsnaam
Fortovase
Invirase
(gebruikt voor behandeling van HIV-infecties)

Knoflook verlaagt de bloedspiegel van saquinavir Handelsnaam
Fortovase
Invirase
, waardoor dit minder effectief wordt.

gember

antistollingsmiddelen (zoals acenocoumarol)

Wanneer gember samen met antistollingsmiddelen wordt gebruikt, kan dit het risico van bloedingen verhogen.

ginkgo

antistollingsmiddelen (zoals acenocoumarol), aspirine en andere NSAID's

Wanneer ginkgo samen met antistollingsmiddelen of met aspirine of andere NSAID's wordt gebruikt, kan dit het risico van bloedingen verhogen.

anticonvulsiva (zoals fenytoïne Handelsnaam
Diphantoine‑Z
Epanutin
)

Ginkgo kan de effectiviteit van anticonvulsiva bij het voorkomen van epileptische aanvallen verminderen.

ginkgo (vervolg)

monoamineoxidaseremmers (MAO-remmers, een soort antidepressivum)

Ginkgo kan de effecten van deze geneesmiddelen versterken en het risico van bijwerkingen als hoofdpijn, tremoren en manische episoden verhogen.

ginseng

antistollingsmiddelen (zoals acenocoumarol), acetylsalicylzuur Handelsnaam
Acetylsalicylzuur
Aspirine
Aspro
(aspirine) en andere NSAID's

Wanneer ginseng samen met antistollingsmiddelen of met aspirine of andere NSAID's wordt gebruikt, kan dit het risico van bloedingen verhogen.

geneesmiddelen die de bloedglucosespiegel verlagen (hypoglycaemica)

Ginseng kan de effecten van deze geneesmiddelen versterken, waardoor een zeer sterke daling van de bloedglucosespiegel (hypoglykemie) wordt veroorzaakt.

corticosteroïden

Ginseng kan de bijwerkingen van corticosteroïden versterken.

digoxine Handelsnaam
Lanoxin

Ginseng kan digoxinespiegels verhogen.

oestrogeensuppletie

Ginseng kan de bijwerkingen van oestrogeen versterken.

MAO-remmers

Ginseng kan hoofdpijn, tremoren en manische episoden veroorzaken wanneer het wordt gebruikt met MAO-remmers.

opioïden (narcotica)

Ginseng kan de effectiviteit van opioïden verminderen.

goudzegel

antistollingsmiddelen (zoals acenocoumarol)

Goudzegel kan de effecten van antistollingsmiddelen tegengaan en kan het risico van stolselvorming verhogen.

zoethout (o.a. in drop)

antihypertensiva

Zoethout kan het vasthouden van zout en water doen toenemen, waardoor antihypertensiva minder effectief worden.

antiarrhythmica

Zoethout kan het risico van een abnormaal hartritme verhogen, waardoor behandeling met antiarrhythmica minder effectief wordt.

digoxine Handelsnaam
Lanoxin

Doordat zoethout de urineproductie verhoogt, kan het leiden tot een laag gehalte aan kalium, dat in de urine wordt uitgescheiden. Wanneer zoethout samen met digoxine Handelsnaam
Lanoxin
wordt gebruikt, verhoogt het lage kaliumgehalte het risico van digoxinetoxiciteit.

diuretica

Zoethout kan de effecten van de meeste diuretica versterken, met toegenomen en snel kaliumverlies wordt veroorzaakt tot gevolg. Zoethout kan de effectiviteit van kaliumsparende diuretica (zoals spironolacton Handelsnaam
Aldactone
) verminderen.

MAO-remmers

Zoethout kan de effecten van deze geneesmiddelen versterken en het risico van bijwerkingen als hoofdpijn, tremoren en manische episoden verhogen.

mariadistel

geneesmiddelen die de bloedglucosespiegel verlagen (hypoglycaemica)

Mariadistel kan de effecten van deze geneesmiddelen versterken, waardoor een zeer sterke daling van de bloedglucosespiegel wordt veroorzaakt.

saquinavir Handelsnaam
Fortovase
Invirase

Mariadistel verlaagt de bloedspiegel van saquinavir Handelsnaam
Fortovase
Invirase
, waardoor dit minder effectief wordt.

zaagpalm

oestrogeensuppletie en orale anticonceptiemiddelen

Zaagpalm kan de effecten van deze geneesmiddelen versterken.

sint-janskruid

benzodiazepinen

Sint-janskruid kan de effectiviteit van deze geneesmiddelen bij het verminderen van angstgevoelens doen afnemen en kan risico van bijwerkingen als slaperigheid verhogen.

ciclosporine Handelsnaam
Sandimmune
Neoral

Sint-janskruid kan de bloedspiegel van ciclosporine Handelsnaam
Sandimmune
Neoral
verlagen, waardoor dit minder effectief wordt, met potentieel gevaarlijke gevolgen (zoals afstoting van een getransplanteerd orgaan).

digoxine Handelsnaam
Lanoxin

Sint-janskruid kan de bloedspiegel van digoxine Handelsnaam
Lanoxin
verlagen, waardoor dit minder effectief wordt, met potentieel gevaarlijke gevolgen.

indinavir Handelsnaam
Crixivan
(gebruikt bij behandeling van aids)

Sint-janskruid kan de bloedspiegel van indinavir Handelsnaam
Crixivan
verlagen, waardoor dit minder effectief wordt.

ijzer

Sint-janskruid kan de resorptie van ijzer verminderen.

MAO-remmers

Sint-janskruid kan de effecten van MAO-remmers versterken en hierdoor mogelijk een zeer hoge bloeddruk veroorzaken die onmiddellijk moet worden behandeld.

fotosensibiliserende geneesmiddelen (zoals lansoprazol Handelsnaam
Prezal
, omeprazol Handelsnaam
Losec
, piroxicam Handelsnaam
Feldene
Brexine
en sulfonamidenantibiotica)

Wanneer sint-janskruid samen met deze geneesmiddelen wordt gebruikt, kan dit het risico van overgevoeligheid voor zonlicht verhogen.

selectieve serotonineheropnameremmers (zoals fluoxetine Handelsnaam
Prozac
, paroxetine Handelsnaam
Seroxat
en sertraline Handelsnaam
Zoloft
)

Sint-janskruid kan de effecten van deze geneesmiddelen versterken.

acenocoumarol

Sint-janskruid kan de bloedspiegel van acenocoumarol verlagen, waardoor dit minder effectief wordt en er eerder bloedstolsels ontstaan.

valeriaan

verdovingsmiddelen

Valeriaan kan de sedatietijd verlengen.

barbituraten

Valeriaan kan de effecten van barbituraten versterken, waardoor zeer sterke sedatie optreedt.

De hoeveelheid en kwaliteit van de bewijzen die de effectiviteit van supplementen staven, varieert sterk. Van sommige supplementen zijn er sterke aanwijzingen dat ze effectief zijn. Bij de meeste supplementen zijn de wetenschappelijke onderzoeken echter niet goed genoeg opgezet om de gewenste informatie te verschaffen. Bij sommige supplementen wordt de effectiviteit alleen gesuggereerd door berichten over individuele personen of onderzoeken met dieren.

Zuiverheid en standaardisatie: andere problemen zijn de zuiverheid en standaardisatie van supplementen. Anders dan geneesmiddelen zijn supplementen niet aan regelgeving gebonden om te verzekeren dat ze zuiver zijn of dat ze de geclaimde bestanddelen of de hoeveelheid werkzaam bestanddeel bevatten. Hierdoor is het supplement mogelijk niet zuiver. Ook kan de hoeveelheid werkzaam bestanddeel in een dosis van een supplement variëren, met name wanneer hele kruiden worden gemalen of geëxtraheerd om hiervan een tablet, capsule of oplossing te maken. De consument loopt het risico dat hij met een supplement minder, meer of in sommige gevallen niets van het werkzame bestanddeel binnenkrijgt. Standaardisatie vereist dat elke afzonderlijke doseringsvorm van het product een nauwkeurige hoeveelheid van het werkzame bestanddeel of de werkzame bestanddelen bevat. De meeste kruidenproducten zijn echter mengsels van verscheidene stoffen en het is niet altijd bekend welk bestanddeel het werkzaamst is. Hierdoor kan het moeilijk te bepalen zijn welk bestanddeel als werkzaam moet worden beschouwd en dus zou moeten worden gestandaardiseerd. Sommige supplementen zijn gestandaardiseerd en dit kan op het etiket zijn aangegeven. Regelmatig blijkt dat fabrikanten van supplementen sterk werkende geneesmiddelen, zoals corticosteroïden, benzodiazepinen en NSAID's, door hun supplementen hebben gemengd. Hierdoor kunnen levensbedreigende situaties ontstaan.

Advies over het kiezen van een zuiver, gestandaardiseerd product verschilt van deskundige tot deskundige. De meeste deskundigen adviseren producten van een bekende fabrikant te kopen en er valt wat voor te zeggen producten te kopen die in Duitsland zijn gemaakt, in verband met het toezicht op supplementen dat in dit land strenger is dan in Nederland. Sommige supplementen zijn in Duitsland zelfs officieel als geneesmiddel geregistreerd.

Interacties met geneesmiddelen: supplementen kunnen interacties vertonen met op recept en vrij verkrijgbare geneesmiddelen. Dergelijke interacties kunnen de effectiviteit van een geneesmiddel versterken of afzwakken of een ernstige bijwerking veroorzaken. Voordat iemand supplementen gebruikt, dient hij zijn arts te raadplegen, zodat dergelijke interacties kunnen worden voorkomen. Er is weinig goed opgezet onderzoek uitgevoerd naar interacties tussen supplementen en geneesmiddelen. Derhalve is de meeste informatie over deze interacties afkomstig van sporadische individuele berichten over interacties.

Laatste volledige inspectie/herziening februari 2003

Naar boven

Volgende: Chroompicolinaat

Illustraties
Tabellen
Disclaimer