MERCK MANUAL MEDISCH HANDBOEK
Tips voor betere resultaten
ABCDEFGHI
JKLMNOPQR
STUVWXYZ

Sectie

Hoofdstuk

Onderwerp

Preventie en behandeling

Sommige aandoeningen die hartfalen kunnen veroorzaken, zoals hoge bloeddruk, ernstige bloedarmoede en een te snel of te traag werkende schildklier, kunnen worden behandeld vóór ze tot hartfalen leiden. Hartfalen kan ook worden voorkomen door coronaire hartziekte tijdig te behandelen, zodat er geen hartinfarct optreedt.

Hoewel hartfalen voor de meeste mensen een chronische aandoening is, kan er veel worden gedaan om lichamelijk actief te blijven en om het leven te verlengen en de kwaliteit ervan te verbeteren. Bij de behandeling ligt de nadruk vooral op behandeling van de aandoening die het hartfalen veroorzaakt, het onder controle brengen van factoren die het hartfalen kunnen verergeren en behandeling van het hartfalen zelf.

Behandeling van de oorzaak: als hartfalen wordt veroorzaakt door een vernauwde of lekkende hartklep of een abnormale verbinding tussen de hartholten, kan het probleem vaak operatief worden verholpen. Een verstopte kransslagader kan met geneesmiddelen, een operatie of angioplastiek (dotteren) worden behandeld (zie Coronaire hartziekte: Behandeling). Een te hoge bloeddruk kan met geneesmiddelen worden verlaagd en gereguleerd. Bepaalde infecties kunnen met antibiotica worden bestreden. Behandeling van een maagzweer of toediening van een ijzersupplement kan bloedarmoede tegengaan. Een te snel werkende schildklier kan worden behandeld met geneesmiddelen, een operatie of radiotherapie, terwijl onvoldoende werking van de schildklier door toediening van schildklierhormonen kan worden gecompenseerd.

Versterkende factoren onder controle brengen: verschillende factoren die hartfalen verergeren, kunnen worden aangepakt door de levensstijl aan te passen. Mensen die lijden aan hartfalen, moeten lichamelijk zo fit mogelijk proberen te blijven, ook al kunnen ze niet intensief sporten. Mensen met een lichte vorm van hartfalen dienen een door de arts voorgeschreven oefenprogramma te volgen. Patiënten met ernstiger hartfalen moeten eventueel oefenen in een speciale hartrevalidatiekliniek onder toezicht van een gespecialiseerde trainer.

Als mensen met hartfalen te zwaar zijn, moet hun hart tijdens inspanning extra hard werken, waardoor het hartfalen verergert. Deze mensen dienen een dieet te volgen om af te vallen. (zie Overzicht van de voedingsleer: Diëten)

Roken brengt schade toe aan de bloedvaten, waardoor het risico van een hartinfarct toeneemt. Grote hoeveelheden alcohol kunnen het hart rechtstreeks vergiftigen. Roken en alcoholgebruik kunnen hartfalen verergeren en het is dus van groot belang het roken te staken en het alcoholgebruik te minimaliseren.

Het risico van coronaire hartziekte kan worden verkleind door meer bewegen, afvallen en stoppen met roken, maar eventueel ook door diabetes mellitus goed onder controle te houden en de cholesterolconcentratie van het bloed te verlagen.

Te veel zout (natrium) in de voeding kan leiden tot vocht vasthouden, waardoor vochtafdrijvende middelen (zoals diuretica) minder goed hun werk kunnen doen. Het gebruik van te veel zout verergert dus de symptomen van hartfalen. Daarom moet bijna iedereen die aan hartfalen lijdt, de zoutinname beperken. Het natriumgehalte van verpakte levensmiddelen staat op het etiket vermeld. Mensen met ernstig hartfalen krijgen vaak nauwkeurige instructies hoe de zoutinname kan worden beperkt. Als de zoutinname beperkt blijft, kan gewoonlijk de normale hoeveelheid water worden gedronken, tenzij het lichaam zeer veel vocht vasthoudt. Extra hoeveelheden water drinken wordt echter afgeraden.

Een eenvoudige en betrouwbare manier om te controleren of het lichaam vocht vasthoudt, is dagelijks het lichaamsgewicht controleren. De arts vraagt patiënten die aan hartfalen lijden vaak om zich elke dag ('s ochtends na toiletgang, maar vóór ontbijt) zo nauwkeurig mogelijk te wegen. Eventuele veranderingen in gewicht zijn beter op te merken wanneer steeds op dezelfde tijd van de dag op dezelfde weegschaal wordt gewogen, met ongeveer dezelfde soort kleding aan, en het gewicht dagelijks wordt genoteerd. Een gewichtstoename van meer dan een kilo per dag is een eerste teken van vochtophoping. Een aanhoudende, snelle gewichtstoename van bijvoorbeeld een kilo per dag is een aanwijzing dat hartfalen verergert.

Veel mensen blijven toch last houden van zwellingen, ondanks verminderde zoutinname. Zij dienen bij het zitten de gezwollen benen wat hoger te leggen, bijvoorbeeld op een krukje. In deze houding is het lichaam beter in staat het teveel aan vocht aan de weefsels te onttrekken en af te voeren. Sommige mensen moeten ook lange elastische kousen dragen om vochtophoping te voorkomen. Als er sprake is van vochtophoping in de longen, kan het helpen om te slapen met extra dikke kussens of met het hoofdeinde van het bed schuin omhoog.

Behandeling van hartfalen: hartfalen kan met diverse typen geneesmiddelen worden behandeld. Het is van groot belang dat de patiënt regelmatig contact houdt met de arts of een gespecialiseerde verpleegkundige en regelmatig wordt onderzocht, want hartfalen kan in korte tijd verergeren. Deze verpleegkundige kan bijvoorbeeld de patiënt regelmatig bellen om te vragen hoe het staat met het gewicht en de symptomen en zo erop toezien of een bezoek aan de arts zinvol is.

TYPE

MIDDEL

OPMERKINGEN

angiotensine-converterend-enzymremmers (ACE-remmers) 

 

benazepril Handelsnaam
Cibacen

captopril Handelsnaam
Capoten

enalapril Handelsnaam
Renitec

fosinopril Handelsnaam
Newace

lisinopril Handelsnaam
Zestril
Novatec

moëxipril

perindopril Handelsnaam
Coversyl

quinapril Handelsnaam
Acupril

ramipril Handelsnaam
Tritace

trandolapril Handelsnaam
Gopten

ACE-remmers zetten bloedvaten aan tot verwijding (dilatatie), waardoor het hart minder hard hoeft te werken; ze kunnen ook een rechtstreekse gunstige werking hebben op het hart. Dit is de voornaamste groep geneesmiddelen ter behandeling van hartfalen. Ze zorgen ervoor dat de symptomen verminderen, dat patiënten minder vaak in het ziekenhuis hoeven te worden opgenomen en ze verlengen de levensduur.

angiotensine-II-receptorblokkers 

 

candesartan Handelsnaam
Atacand

eprosartan Handelsnaam
Teveten

irbesartan Handelsnaam
Aprovel

losartan Handelsnaam
Cozaar

telmisartan Handelsnaam
Kinzalmono
Micardis

valsartan Handelsnaam
Diovan

De werking van angiotensine-II-receptorblokkers lijkt op die van ACE-remmers. Deze middelen worden soms beter verdragen. De werking bij patiënten met hartfalen wordt echter nog steeds onderzocht.Ze kunnen worden gebruikt in combinatie met een ACE-remmer of afzonderlijk als de patiënt een ACE-remmer niet verdraagt.

bètablokkers 

 

bisoprolol Handelsnaam
Bisobloc
Emcor

carvedilol Handelsnaam
Eucardic

metoprolol Handelsnaam
Lopresor
Selokeen

Bètablokkers vertragen de hartslag en voorkomen overmatige stimulatie van het hart. Ze werken goed bij sommige patiënten met hartfalen. Ze worden gewoonlijk gebruikt in combinatie met ACE-remmers en versterken dan de gunstige werking daarvan. Bij gebruik van bètablokkers kunnen de symptomen tijdelijk verergeren, maar op lange termijn verbetert de hartfunctie.

andere vaatverwijdende middelen 

 

hydralazine Handelsnaam
Hydralazine

isosorbidedinitraat Handelsnaam
Isordil
Cedocard

nitroglycerine Handelsnaam
Nitrolingual

Vaatverwijdende middelen (vasodilatantia) zorgen ervoor dat de bloedvaten wijder worden. Ze worden gewoonlijk voorgeschreven aan patiënten die geen ACE-remmers of angiotensine-II-receptorblokkers kunnen gebruiken. Nitroglycerine is vooral bruikbaar voor patiënten die zowel aan hartfalen als aan angina pectoris lijden.

hartglycosiden 

 

digitoxine

digoxine Handelsnaam
Lanoxin

Deze middelen versterken de afzonderlijke hartslagen en vertragen een te snelle hartslag.

lisdiuretica 

 

bumetanide Handelsnaam
Burinex

etacrynezuur

furosemide Handelsnaam
Lasix
Lasiletten

Deze vochtafdrijvende middelen stimuleren de uitscheiding van zout en water door de nieren, waardoor het bloedvolume in het vaatstelsel afneemt.

kaliumsparende diuretica 

 

amiloride Handelsnaam
Midamor

spironolacton Handelsnaam
Aldactone

triamtereen Handelsnaam
Dytac

Doordat deze vochtafdrijvende middelen het kaliumverlies beperken, kunnen ze worden gebruikt in combinatie met thiazidediuretica en lisdiuretica, die kaliumverlies veroorzaken.Spironolacton wordt vooral gebruikt voor de behandeling van ernstig hartfalen.

thiazide en thiazideachtige diuretica 

 

chloorthalidon Handelsnaam
Hygroton

hydrochloorthiazide Handelsnaam
Hydrochloorthiazide

indapamide Handelsnaam
Fludex

metolazon

De werking van deze vochtafdrijvende middelen lijkt op die van de lisdiuretica, maar is milder. Deze twee soorten diuretica kunnen in combinatie worden gebruikt en zijn dan zeer effectief.

antistollingsmiddelen (anticoagulantia) 

 

heparine

cumarinederivaat

Met deze middelen wordt getracht de vorming van bloedstolsels in de hartkamers te voorkomen.

opioïden 

 

morfine Handelsnaam
MS Contin
Kapanol
Noceptin
Sevredol

Morfine wordt voorgeschreven om patiënten met acuut longoedeem (een medische noodsituatie) minder angstig te maken.

positief inotrope middelen (middelen die spieren krachtiger doen samentrekken) 

 

dobutamine Handelsnaam
dobutamine

dopamine Handelsnaam
Dynatra

milrinon Handelsnaam
Corotrope

Deze middelen worden soms intraveneus toegediend aan patiënten met ernstige symptomen om de hartslag te versterken en de bloedsomloop gaande te houden.

*Enkele bijwerkingen van ACE-remmers, angiotensine-II-receptorblokkers, vochtafdrijvende middelen en bètablokkers zijn te vinden in de tabel op pagina (zie Hoge bloeddruk:IntroductieIllustraties) en (zie Hoge bloeddruk:IntroductieIllustraties).

Wanneer beperking van de zoutinname alleen niet voldoende is om vasthouden van vocht te voorkomen, schrijft de arts vaak vochtafdrijvende middelen (diuretica) voor (zie Hoge bloeddruk: Behandeling). Deze middelen zetten de nieren aan tot een hogere urineproductie, waardoor er meer zout en water uit het lichaam wordt uitgescheiden en het totale vochtvolume in het lichaam daalt. De meest gebruikte vochtafdrijvende middelen bij hartfalen zijn furosemide Handelsnaam
Lasix
Lasiletten
en bumetanide Handelsnaam
Burinex
, die beide behoren tot de groep van de zogenoemde ‘lisdiuretica'. Deze middelen worden gewoonlijk gedurende langere tijd via de mond ingenomen, maar in noodgevallen zijn ze ook zeer effectief als ze intraveneus worden toegediend. Bij matig tot ernstig hartfalen gebruikt men gewoonlijk lisdiuretica, terwijl bij een lichte vorm van hartfalen de zogenoemde ‘thiazidediuretica' worden voorgeschreven, die een minder krachtige werking hebben. Omdat er door gebruik van lis- en thiazidediuretica kalium in de urine kan verloren gaan, kan er ook extra kalium worden toegediend of een vochtafdrijvend middel dat niet leidt tot kaliumverlies of dat de kaliumconcentratie verhoogt (kaliumsparende middelen). Bij mensen met ernstig hartfalen als gevolg van systolische disfunctie is het meest gebruikte kaliumsparende vochtafdrijvende middel spironolacton Handelsnaam
Aldactone
. Dit kan het leven van mensen met hartfalen verlengen. Het gebruik van vochtafdrijvende middelen kan een eventuele urine-incontinentie verergeren.

De behandeling van hartfalen berust voornamelijk op de zogenoemde ‘ACE-remmers' (ACE staat voor angiotensin converting enzyme) (zie Hoge bloeddruk: Behandeling). Deze middelen verminderen niet alleen de symptomen en de noodzaak van ziekenhuisopnamen, maar kunnen ook het leven van de patiënt verlengen. ACE-remmers verlagen de bloedspiegels van de hormonen angiotensine II en aldosteron (die normaal de bloeddruk helpen verhogen (zie Hoge bloeddruk: Symptomen)). Hierdoor verwijden de slagaders en aders zich en gaan de nieren meer water uitscheiden, zodat het hart minder hard hoeft te werken. Deze geneesmiddelen kunnen ook een rechtstreekse gunstige werking uitoefenen op het hart en de wanden van de bloedvaten.

Angiotensine-II-receptorblokkers (zie Hoge bloeddruk: Behandeling) hebben effecten die overeenkomen met die van ACE-remmers. Angiotensine-II-receptorblokkers worden soms gecombineerd met ACE-remmers, maar worden afzonderlijk voorgeschreven voor mensen die ACE-remmers niet goed verdragen, bijvoorbeeld doordat ze ervan gaan hoesten (een van de bijwerkingen van ACE-remmers). Er wordt echter nog steeds onderzoek verricht naar de rol van angiotensine-II-antagonisten bij de behandeling van hartfalen.

Andere geneesmiddelen die de bloedvaten verwijden (vasodilatantia), worden niet zo vaak toegepast als de ACE-remmers, die effectiever zijn. Maar mensen die niet reageren op ACE-remmers of deze niet verdragen, kunnen wel baat hebben bij vasodilatantia als hydralazine Handelsnaam
Hydralazine
, isosorbidedinitraat Handelsnaam
Isordil
Cedocard
en nitroglycerine Handelsnaam
Nitrolingual
in de vorm van pleisters of spray.

Ook bètablokkers, een groep geneesmiddelen die vroeger liever niet werd gebruikt bij de behandeling van hartfalen, worden tegenwoordig in combinatie met ACE-remmers toegepast. Omdat bètablokkers de hartslag vertragen en het hart minder krachtig laten samentrekken, kunnen ze aanvankelijk de symptomen juist verergeren. Maar doordat ze de werking van het hormoon norepinefrine Handelsnaam
Norepinefrine
(dat het hart sneller en krachtiger laat pompen) belemmeren, leiden ze op lange termijn tot een verbeterde hartfunctie en overleving.

Digoxine Handelsnaam
Lanoxin
, een van de oudste geneesmiddelen voor hartfalen, versterkt de hartslag en vertraagt een te snelle hartslag. Digoxine Handelsnaam
Lanoxin
verlicht bij sommige mensen de symptomen van systolische disfunctie, vooral bij boezemfibrilleren, maar verlengt de levensduur niet.

Antistollingsmiddelen (anticoagulantia) als acenocoumarol kunnen worden toegediend om stolselvorming in de hartholten te voorkomen. Hartritmestoornissen kunnen worden behandeld met antiaritmiegeneesmiddelen (antiarrhythmica) () of een implanteerbare defibrillator (Hartritmestoornissen: Prognose en behandeling) kan worden aangeraden.

Harttransplantatie kan een optie zijn bij patiënten die lijden aan zeer ernstig verslechterend hartfalen, die niet reageren op geneesmiddelen, maar verder gezond zijn. Het gebruik van een kunsthart dat de hartfunctie tijdelijk geheel of gedeeltelijk kan overnemen, verkeert nog in een experimenteel stadium. Problemen wat betreft werkzaamheid, infectie en bloedstolsels worden nog onderzocht.

Diverse experimentele operatietechnieken worden onderzocht, maar het nut daarvan staat nog allerminst vast en ze worden alleen in sommige onderzoekscentra uitgevoerd. Bij een van deze experimentele technieken wordt verslapt, niet goed functionerend hartspierweefsel weggesneden. Bij een ander type operatie worden kleine pompjes in het lichaam ingebracht (vaak in de buikholte vlakbij het hart), die de pompwerking van het hart ondersteunen. Dergelijke pompjes kunnen mensen die wachten op een harttransplantatie, in leven houden. Andere experimentele procedures zijn onder meer implantatie van een pacemaker in elk van de hartkamers dan wel het toedienen van lucht of zuurstof onder verhoogde druk via een gezichtsmasker (continue positieve luchtwegdruk, meestal aangeduid met de Engelse term ‘continuous positive airway pressure', CPAP).

Behandeling van acuut hartfalen: als hartfalen in korte tijd ontstaat of verergert, is spoedbehandeling in het ziekenhuis noodzakelijk.

Bij acuut longoedeem (Hartfalen: Symptomen) wordt zuurstof via een zuurstofmasker toegediend. Intraveneus toegediende vochtafdrijvende middelen en andere middelen als nitroglycerine Handelsnaam
Nitrolingual
, dat intraveneus of als tablet onder de tong wordt toegediend, kunnen een snelle en opvallende verbetering bewerkstelligen. Morfine Handelsnaam
MS Contin
Kapanol
Noceptin
Sevredol
verlicht de angst waarmee acuut longoedeem meestal gepaard gaat. Dit middel vertraagt ook de ademhalingssnelheid en de hartslag en verwijdt de bloedvaten, waardoor het hart minder hard hoeft te werken. Als deze maatregelen onvoldoende zijn om de ademhaling te verbeteren, kan er een buisje in de luchtpijp worden ingebracht voor kunstmatige beademing.

Patiënten met ernstige symptomen die niet goed reageren op de behandeling, krijgen soms gedurende korte tijd geneesmiddelen toegediend die een soortgelijke werking hebben als epinefrine Handelsnaam
Epinefrine
Epipen
of norepinefrine Handelsnaam
Norepinefrine
(zoals dopamine Handelsnaam
Dynatra
of dobutamine Handelsnaam
dobutamine
), of middelen die het hart krachtiger doen samentrekken (zoals milrinon Handelsnaam
Corotrope
of amrinon). Deze middelen zijn echter niet geschikt voor langdurig gebruik.

Levensverwachting: hoewel veel patiënten met hartfalen nog vele jaren kunnen leven, overlijdt tot 70% van hen binnen 10 jaar aan deze aandoening. De levensverwachting hangt af van de ernst van het hartfalen, de mogelijkheid tot behandeling van de oorzaak en de soort behandeling. Van de patiënten met een lichte vorm van hartfalen leeft ongeveer de helft nog minstens 10 jaar, terwijl van de patiënten met ernstig hartfalen ongeveer de helft een levensverwachting van nog minstens 2 jaar heeft. Uiteindelijk kan de kwaliteit van leven van mensen met chronisch hartfalen verslechteren en de mogelijkheden voor verdere behandeling steeds beperkter worden, vooral bij ouderen voor wie een harttransplantatie mogelijk geen optie meer is. Uiteindelijk kan het dan belangrijker worden ervoor te zorgen dat de patiënt zich redelijk goed voelt dan om hem zo lang mogelijk in leven te houden. Bij dit soort beslissingen moeten de patiënt en zijn familie natuurlijk worden betrokken. Er zijn veel mogelijkheden voor palliatieve zorg en mantelzorg, symptoombestrijding en het handhaven van de waardigheid van de patiënt. (zie Overlijden en het stervensproces: Het maken van keuzes)

Een patiënt met hartfalen kan ook plotseling overlijden, zonder dat de symptomen verslechteren of toenemen. Daarom is het voor mensen met hartfalen van belang dat ze laten vastleggen welke soort zorg ze wensen als ze eventueel niet meer in staat zijn zelf daarover te beslissen (zie Juridische positie van de patiënt: Schriftelijke wilsverklaring). Ook is het wellicht van belang een testament te maken of aan te passen.

Laatste volledige inspectie/herziening februari 2003

Naar boven

Vorige: Oorzaken

Volgende: Symptomen

Illustraties
Tabellen
Disclaimer