MERCK MANUAL MEDISCH HANDBOEK
Tips voor betere resultaten
ABCDEFGHI
JKLMNOPQR
STUVWXYZ

Sectie

Hoofdstuk

Onderwerp

Spataders

Spataders (varices) zijn abnormale verwijdingen van de oppervlakkige aders in het been.

De precieze oorzaak van spataders is niet bekend, maar waarschijnlijk is het voornaamste probleem een verzwakking van de aderwanden. Deze verzwakking kan erfelijk bepaald zijn. Op den duur verliezen de aders hierdoor hun elasticiteit. Ze worden dan langer en wijder. Om toch in dezelfde ruimte te kunnen passen, worden deze verlengde aders kronkelig. Ze zien er dan uit als een slangvormige onderhuidse bobbel. Spataders ontstaan vaak tijdens een zwangerschap, waarna ze kort na de bevalling vanzelf weer verdwijnen.

Ernstiger dan deze verlenging is de verwijding van de aders, want hierdoor sluiten de slippen van de kleppen niet goed meer. Wanneer de patiënt staat, kan de zwaartekracht het bloed ongehinderd naar beneden trekken doordat de slippen niet op elkaar aansluiten. Het bloed stroomt dus terug en de aders vullen zich snel met bloed. Door dit terugstromen van het bloed raken de kronkelige, dunwandige aders nog sterker verwijd. Ook bepaalde verbindingsaders, waarin het bloed gewoonlijk alleen van de oppervlakkige naar de dieper gelegen aders stroomt, kunnen verwijd raken. In deze verbindingsaders sluiten de kleppen dan ook niet meer goed. Wanneer de spieren rondom de diepe aders zich samentrekken, wordt het bloed daardoor teruggeperst naar de oppervlakkige aders, die dan nog verder worden opgerekt.

Patiënten met spataders hebben ook vaak last van zogeheten ‘spinnaevi', verwijde haarvaten. Hoewel spinnaevi door de druk van het bloed in de spataders kunnen worden veroorzaakt, wordt aangenomen dat ze meestal door bepaalde, nog niet goed bekende, hormonale factoren worden veroorzaakt. Een dergelijke hormonale oorzaak zou kunnen verklaren waarom spinnaevi het meest voorkomen bij vrouwen, vooral tijdens de zwangerschap.

illustrative-material.figure-short 3

Kleppen in spataders

Kleppen in spataders

In een normale ader sluiten de slippen van de kleppen zich om te voorkomen dat er bloed terugstroomt. In een spatader sluiten de slippen niet goed doordat de ader is verwijd. Daardoor kan er bloed in de verkeerde richting stromen.

Symptomen en complicaties

Afgezien van het feit dat spataders er lelijk uitzien, zijn ze meestal ook pijnlijk en veroorzaken ze een moe gevoel in de benen. Toch hebben veel mensen geen last van pijn,

zelfs niet als ze zeer grote spataders hebben. Soms hebben ze wel jeuk aan het onderbeen en de enkel, vooral als het been nog warm is nadat sokken of kousen zijn uitgetrokken. Deze jeuk kan aanleiding geven tot krabben, waardoor een rode huid of uitslag kan ontstaan, die dan vaak ten onrechte aan een droge huid wordt toegeschreven. Soms is de pijn erger wanneer spataders pas ontstaan zijn dan wanneer ze volledig zijn opgerekt.

Complicaties als eczeem (huidontsteking), flebitis (aderontsteking) of bloedingen komen slechts bij een klein percentage van de patiënten met spataders voor. Bij eczeem ontstaat een rode, schilferige, jeukende uitslag of een bruine vlek, meestal aan de binnenzijde van het been boven de enkel. Krabben of een kleine verwonding, bijvoorbeeld als gevolg van scheren, kan dan leiden tot een bloeding of een pijnlijke zweer, die slecht geneest. Ook zweren kunnen bloedingen veroorzaken. Flebitis kan spontaan ontstaan of het gevolg zijn van een verwonding. Hoewel flebitis bij patiënten met spataders vaak pijnlijk is, is de aandoening zelden gevaarlijk.

Diagnose

Spataders zijn meestal zichtbaar als zwellingen onder de huid, maar ook voordat de aders zichtbaar worden, kunnen er al symptomen optreden. Wanneer de spataders nog niet zichtbaar zijn, kan een arts met de nodige ervaring op dit gebied ze wel al voelen en zo vaststellen hoe omvangrijk het probleem is.

Soms worden röntgenfoto's of echogrammen gemaakt om het functioneren van de diepere aders te controleren. Dergelijke onderzoeken zijn meestal alleen nodig als veranderingen in de huid of opgezette enkels doen vermoeden dat de diepe aders slecht functioneren. Dit opzetten van de enkels wordt veroorzaakt door onderhuidse vochtophoping (oedeem). De spataders zelf leiden niet tot oedeem.

Behandeling

Hoewel afzonderlijke spataders wel kunnen worden verwijderd, chirurgisch of door injectietherapie, is de aandoening als zodanig niet te genezen. De behandeling is dan ook voornamelijk gericht op verlichting van de symptomen, verbetering van de aanblik van de huid en voorkoming van complicaties. De symptomen van spataders kunnen worden verlicht door de benen omhoog te leggen (door te gaan liggen of een voetensteun te gebruiken bij het zitten), maar hierdoor wordt het ontstaan van nieuwe spataders niet voorkomen. Spataders die tijdens een zwangerschap ontstaan, verdwijnen meestal grotendeels weer in de eerste twee of drie weken na de bevalling. Gedurende deze periode dienen ze niet te worden behandeld.

Met elastische kousen kunnen de aders worden samengedrukt, zodat ze niet worden opgerekt en niet pijnlijk zijn. Dit kan een oplossing zijn voor mensen die liever niet willen worden geopereerd en geen injectietherapie willen of om medische redenen niet voor dergelijke behandelingen in aanmerking komen.

Chirurgische behandeling: bij de chirurgische behandeling worden zo veel mogelijk spataders verwijderd. De chirurg zal echter proberen de zogeheten ‘oppervlakkige beenader' (vena saphena) te sparen, omdat deze later eventueel kan worden gebruikt voor een bypass als de patiënt coronaire hartziekte of perifere vaatziekte krijgt. Deze ader is namelijk de langste oppervlakkige ader in het lichaam en strekt zich uit van de enkel tot de lies, waar hij samenkomt met de belangrijkste diepe ader, de liesader. Als de oppervlakkige beenader toch moet worden verwijderd, gebeurt dit met een techniek die ‘stripping' wordt genoemd. De chirurg maakt dan twee incisies, één bij de lies en één bij de enkel, en opent de ader aan beide uiteinden. Vervolgens wordt een flexibele draad door de gehele ader heen gehaald om zo de ader te verwijderen.

Om andere spataders te verwijderen worden op andere plaatsen incisies gemaakt. Omdat de oppervlakkige aders minder belangrijk zijn voor de terugvoer van het bloed naar het hart dan de diepe aders, heeft verwijdering hiervan geen invloed op de doorbloeding, mits de diepe aders normaal functioneren.

Aangezien het verwijderen van spataders nogal lang duurt, wordt de patiënt meestal onder algehele narcose gebracht. Hoewel de operatie de symptomen verlicht en complicaties voorkomt, blijven er wel littekens achter. Hoe meer spataders worden verwijderd, des te langer het duurt voor er nieuwe ontstaan. Ook na verwijdering van spataders blijft de neiging tot spatadervorming echter bestaan.

Injectietherapie (sclerotherapie): een alternatief voor chirurgische behandeling is injectietherapie. Daarbij worden de spataders afgedicht zodat er geen bloed meer doorheen kan stromen. In de ader wordt een stof ingespoten die de aderwand irriteert, waardoor een stolsel ontstaat. In feite is dit een onschuldige vorm van oppervlakkige tromboflebitis. Het stolsel verandert in littekenweefsel, dat de ader afsluit. Het kan echter ook voorkomen dat het stolsel oplost en geen littekenweefsel vormt, waarna de spatader toch weer bloed kan doorlaten.

Deze therapie werd tot in de jaren '50 van de 20e eeuw veel toegepast, maar werd op den duur minder populair vanwege de teleurstellende resultaten en de complicaties. Met de huidige techniek is de kans op succes veel groter en is de procedure veilig voor spataders van elke afmeting.

Hierbij wordt een speciaal verband aangelegd dat de grootte van het stolsel beperkt door de geïnjecteerde ader dicht te drukken. Bij een kleiner stolsel is het risico van de vorming van littekenweefsel namelijk groter. Een ander voordeel van deze nieuwe methode is dat de pijn die meestal bij oppervlakkige flebitis optreedt, door het drukverband vrijwel verdwijnt.

Hoewel injectietherapie meer tijd in beslag neemt dan een operatie, zijn er ook verschillende voordelen aan verbonden: er is geen algehele narcose nodig, nieuwe spataders kunnen worden behandeld zodra ze ontstaan en de patiënt kan tussen de behandelingen door zijn normale bezigheden uitoefenen. Ondanks deze vooruitgang wordt injectietherapie door sommige artsen alleen toegepast als de spataders na een operatie terugkeren of als de patiënt alleen een uiterlijke verbetering wenst.

Als spinnaevi pijnlijk of branderig aanvoelen of er lelijk uitzien, kunnen ze ook met injectietherapie worden behandeld.

Laserbehandelingen: sommige chirurgen passen experimentele laserbehandelingen voor spataders toe. Bij deze behandeling wordt een sterk geconcentreerde continue stroom licht met hoge intensiteit gebruikt om weefsel door te snijden of te vernietigen. De bruikbaarheid van deze behandeling is echter nog niet definitief vastgesteld. Kleine spinnaevi kunnen worden behandeld met intens, pulserend licht. Deze behandeling lijkt op een laserbehandeling, maar het licht wordt gepulseerd toegediend.

Laatste volledige inspectie/herziening februari 2003

Naar boven

Vorige: Oppervlakkige tromboflebitis

Illustraties
Tabellen
Disclaimer