MERCK MANUAL MEDISCH HANDBOEK
Tips voor betere resultaten
ABCDEFGHI
JKLMNOPQR
STUVWXYZ

Sectie

Hoofdstuk

Onderwerp

Introductie

Atelectase is een aandoening waarbij de gehele long of een deel van de long geen lucht meer bevat en daardoor samenvalt.

Atelectase kan acuut of chronisch zijn. Bij acute atelectase is de long pas sinds korte tijd samengeklapt, waarbij in het bijzonder de afwezigheid van lucht in de long opvalt. Bij chronische atelectase wordt het aangedane gebied vaak gekenmerkt door een complexe combinatie van afwezigheid van lucht, infectie, verwijding van de luchtwegen (bronchiëctasieën (Bronchiëctasieën)), beschadigingen en littekenvorming (fibrose). Rokers hebben een verhoogd risico van het ontstaan van atelectase.

Oorzaken

De meest voorkomende oorzaak van atelectase is een obstructie (afsluiting) van een hoofdbronchus, een van de twee hoofdtakken van de luchtpijp die rechtstreeks naar de longen leiden. Ook kleinere luchtwegen kunnen afgesloten raken. De afsluiting kan worden veroorzaakt door een slijmprop, een tumor of een geïnhaleerd vreemd voorwerp in de bronchus. Een andere oorzaak van de afsluiting kan zijn dat er iets van buitenaf tegen de bronchus drukt, zoals een tumor, vergrote lymfeklieren of een grote hoeveelheid vocht (pleura-effusie) of lucht (pneumothorax) in de pleuraholte (Aandoeningen van de longvliezen: Pneumothorax). Bij een luchtwegafsluiting wordt de lucht uit de longblaasjes (alveoli) achter de afsluiting in het bloed opgenomen, waardoor de longblaasjes ineenkrimpen. Het samengevallen longweefsel vult zich meestal met bloedcellen, serum en slijm en raakt geïnfecteerd.

Atelectase kan bij straaljagerpiloten ontstaan wanneer de kleine luchtwegen worden dichtgedrukt door de enorme krachten die bij het vliegen met hoge snelheden ontstaan. Atelectase onder deze omstandigheden, ook wel ‘versnellingsatelectase' genoemd, leidt tot het inklappen van de longblaasjes in grote delen van beide longen.

Ook kan atelectase ontstaan als de longblaasjes van binnen niet vochtig genoeg zijn vanwege een tekort aan surfactans (een vloeibare substantie die de binnenkant van de longblaasjes bedekt) of als het surfactans niet effectief genoeg is. Doorgaans zorgt het surfactans ervoor dat de longblaasjes niet inklappen.

Acute atelectase: acute atelectase is een veelvoorkomende complicatie na een operatie, vooral aan de buik of de borstkas. Acute atelectase kan ook bij letsel ontstaan, gewoonlijk bij verwondingen aan de borstkas zoals bij een auto-ongeluk, een val of messteek. Atelectase na een operatie of letsel (ook beschreven als ‘massieve atelectase') betreft de meeste longblaasjes in een of meer gebieden van de longen. De mate van inklappen van de longblaasjes is dan vaak tamelijk consistent en volledig. Bij hoge doses opioïden of kalmerende middelen, strakke zwachtels, borst- of buikpijn, een opgezette buik (distensie) en onbeweeglijkheid van het lichaam neemt het risico van acute atelectase toe. Dit kan gebeuren na een operatie of verwonding, maar zelfs spontaan. Bepaalde neurologische aandoeningen en afwijkingen van de borstkas zijn bijkomende factoren die de beweging van de borstkas kunnen beperken. Hierdoor verloopt de ademhaling oppervlakkig en hoopt zich slijm op in de luchtwegen. De longen kunnen zich niet volledig ontplooien en de hoestreflex wordt onderdrukt.

Bij acute atelectase als gevolg van onvoldoende of ineffectief surfactans klappen veel (maar niet alle) longblaasjes samen. De mate van samenklappen is niet overal gelijk. De atelectase kan dan beperkt blijven tot slechts een gedeelte van een long, maar ook verspreid door beide longen voorkomen. Te vroeg geboren baby's met een tekort aan surfactans krijgen altijd acute atelectase, die zich tot neonatale ademhalingsinsufficiëntie ontwikkelt (zie Problemen bij pasgeborenen: Ademnoodsyndroom) als het surfactanstekort niet wordt aangevuld. Bij volwassenen kan acute atelectase ontstaan door overmatige toediening van zuurstof en bij beademing, doordat daarbij de effectiviteit van het surfactans afneemt. Een andere oorzaak van acute atelectase door een verminderde effectiviteit van surfactans is ARDS, het acute respiratory distress syndrome (zie ARDS (acute respiratory distress syndrome)).

Chronische atelectase: er zijn twee vormen van chronische atelectase, het middenkwabsyndroom en ronde atelectase. Bij het middenkwabsyndroom is de middenkwab van de rechterlong ingetrokken, meestal door druk op de bronchus door vergrote lymfeklieren, soms door een tumor. In de afgesloten, ingeklapte long kan longontsteking ontstaan die niet volledig geneest en tot chronische ontsteking, littekenvorming en bronchiëctasieën leidt.

Bij ronde atelectase klapt een aan de buitenkant gelegen gedeelte van de long langzaam samen door littekenvorming en ineentrekken van de longvliezen (pleura). Hierdoor ontstaat een afgeronde afwijking op de thoraxfoto (röntgenfoto van de borstkas) die per abuis wel eens voor een tumor wordt aangezien. Ronde atelectase is meestal een complicatie van een door asbest veroorzaakte ziekte van de pleura, maar kan ook voortkomen uit andere vormen van chronische littekenvorming en verdikking van de pleura.

Symptomen

Het verlies van functionerend longweefsel veroorzaakt kortademigheid. Doordat het samengeklapte gedeelte wel doorbloed blijft, daalt de zuurstofconcentratie van het bloed, gaat het hart sneller kloppen en de krijgt patiënt soms een blauwachtige teint (cyanose).

De ernst van de symptomen hangt af van de snelheid waarmee de bronchus afgesloten raakt, van de grootte van het aangetaste gedeelte van de long, de uitlokkende factor en een eventuele infectie. Wanneer de afsluiting snel ontstaat en er veel longweefsel wordt aangetast, kan de patiënt een blauwe of asgrauwe kleur krijgen, aan de aangedane zijde scherpe pijn voelen en plotseling extreem kortademig worden. De patiënt kan in shock raken (zie Shock). De bloeddruk daalt dan scherp en de hartslag versnelt. Als er infectie ontstaat, kan de patiënt koorts krijgen.

Bij wijdverbreide atelectase door onvoldoende of ineffectief surfactans ontstaan kortademigheid, een snelle oppervlakkige ademhaling en een lage zuurstofconcentratie van het bloed. Daarbij kunnen nog symptomen voorkomen die afhankelijk zijn van de oorzaak van het acute longletsel (bijvoorbeeld koorts en lage bloeddruk door sepsis). Bovendien heeft de lage zuurstofconcentratie effect op andere organen dan de longen (zoals hartritmestoornissen).

Atelectase die langzaam ontstaat kan ongemerkt of met slechts lichte symptomen verlopen, zoals kortademigheid en een versnelde hartslag. Patiënten met het middenkwabsyndroom en ronde atelectase hoeven geen symptomen te vertonen, hoewel sommige van deze patiënten last hebben van een kuchhoest of een longontsteking krijgen die langzaam of onvolledig geneest.

Diagnose

Een arts vermoedt atelectase op grond van de symptomen van de patiënt, de bevindingen bij het lichamelijk onderzoek en de omstandigheden waarin de symptomen zich voordeden. Een luchtarm gebied op de thoraxfoto bevestigt de diagnose. De thoraxfoto kan er echter ook normaal uitzien, zelfs als de patiënt last heeft van kortademigheid. Bij een vermoeden van bronchusobstructie wordt een computertomografie (CT-scan) of een bronchoscopie uitgevoerd (of beide) om de oorzaak te achterhalen, in het bijzonder wanneer de longblaasjes ondanks adequate behandeling samengeklapt blijven.

Preventie en behandeling

Rokers kunnen het risico van atelectase na een operatie verkleinen door zes tot acht weken voor de operatie te stoppen met roken. Alle patiënten worden na de operatie gestimuleerd om diep adem te halen, regelmatig te hoesten en zo spoedig mogelijk te gaan bewegen. Atelectase kan mogelijk worden voorkomen door het gebruik van een apparaatje waarmee de inademingsspieren en het voldoende openhouden van de longen worden gestimuleerd en door bepaalde oefeningen, waaronder verandering van houding om de slijmafvoer uit de longen te bevorderen.

Patiënten met een borstkasafwijking of een neurologische aandoening waardoor de ademhaling gedurende langere tijd oppervlakkig blijft, kunnen baat hebben bij mechanische apparatuur die de ademhaling ondersteunt. Een van de methoden is continue positieve uitademingsdruk (PEP, positive expiration pressure), waarbij zuurstof via een zogeheten ‘PEP-masker' op neus of gezicht wordt toegediend om te zorgen dat de luchtwegen niet dichtklappen, ook niet aan het einde van de uitademing. Soms is ondersteuning van de ademhaling nodig met een beademingsapparaat (zie Ademhalingsinsufficiëntie: Behandeling).

De primaire behandeling bij acute massieve atelectase is het aanpakken van de onderliggende oorzaak. Een afsluiting die niet met hoesten of uitzuigen van de luchtwegen kan worden opgeheven, is vaak wel met een bronchoscoop te verwijderen (zie Symptomen en diagnose van longaandoeningen: Bronchoscopie). Bij een infectie worden antibiotica toegediend. Bij chronische atelectase worden vaak antibiotica gebruikt, omdat een infectie vrijwel onvermijdelijk is. Bij recidiverende of chronische infecties die tot invaliditeit leiden of wanneer zich ernstige bloedingen voordoen, kan in bepaalde gevallen het aangetaste deel van de longen operatief worden weggenomen. Als de afsluiting van de luchtweg door een tumor wordt veroorzaakt, kan een poging worden ondernomen de afsluiting op te heffen door een operatie, radiotherapie, chemotherapie of lasertherapie. Het doel is verergering van de atelectase en het ontstaan van recidiverende obstructieve longontsteking te voorkomen.

Bij atelectase als gevolg van onvoldoende of ineffectief surfactans gaat de aandacht uit naar onmiddellijke behandeling van de lage zuurstofconcentratie in het bloed (vaak met beademing of positieve einduitademingsdruk) en de gevolgen daarvan. Ook wordt de onderliggende aandoening opgespoord en behandeld. Toediening van een surfactanspreparaat is een levensreddende behandeling voor te vroeg geboren baby's met een surfactanstekort. Deze therapie wordt experimenteel toegepast bij volwassenen met, acute respiratory distress syndrome, bij wie het surfactans minder actief is.

Laatste volledige inspectie/herziening februari 2003

Naar boven
Illustraties
Tabellen
Disclaimer