MERCK MANUAL MEDISCH HANDBOEK
Tips voor betere resultaten
ABCDEFGHI
JKLMNOPQR
STUVWXYZ
In dit onderwerp
Introductie
Naar boven

Sectie

Hoofdstuk

Onderwerp

Introductie

Voor veel mensen zijn middelen een integraal deel van het gewone leven en het gebruik van middelen bij adolescenten blijft wijd verbreid (Problemen bij adolescenten: Middelengebruik en ‑misbruik). De legaliteit en sociale aanvaarding van een bepaald middel hangt vaak af van het doel waarvoor het wordt gebruikt, wat de effecten ervan zijn en wie het gebruikt. Het gebruik van marihuana als genotsmiddel bijvoorbeeld is illegaal en wordt door veel mensen als sociaal onaanvaardbaar beschouwd. Het gebruik van dit middel om de misselijkheid te verminderen bij iemand in een vergevorderd stadium van kanker is daarentegen in sommige landen gelegaliseerd en wordt door sommige mensen acceptabel gevonden. Of een middel legaal en sociaal aanvaardbaar is, verschilt vaak van land tot land en van cultuur tot cultuur. Ook binnen een cultuur of land kan de legaliteit en acceptatie in de loop van de tijd veranderen.

Veel middelen, sommige legaal en andere niet, zijn geestverruimend. Sommige geestverruimende middelen beïnvloeden ongeacht de hoeveelheid elke keer dat ze worden gebruikt de werking van de hersenen. Andere geestverruimende middelen beïnvloeden alleen de werking van de geest als er een grote hoeveelheid van wordt gebruikt of wanneer ze voortdurend worden gebruikt. Sommige middelen hebben zo'n invloed op de hersenen dat iemand de behoefte voelt het middel steeds weer te gebruiken.

Een arts kan vermoeden dat er problemen zijn ontstaan door het gebruik van geestverruimende middelen wanneer hij stemmings- of gedragsveranderingen constateert. Hij kan dan gerichte vragen stellen over mogelijke gevolgen van langdurig gebruik van bepaalde drugs. Soms wordt er bloed- en urineonderzoek gedaan om het vermoeden te bevestigen dat iemand bepaalde geestverruimende middelen heeft gebruikt.

De problemen die worden veroorzaakt door geestverruimende middelen hebben veel verschillende namen gekregen, zoals middelenmisbruik, middelenafhankelijkheid en drugsverslaving. Bij de behandeling van die problemen zijn artsen en andere experts het vaak oneens over de exacte betekenis van die termen.

Middelenmisbruik. Middelenmisbruik is het gebruik van een geestverruimend middel zonder medische noodzaak, in een hoeveelheid die groot genoeg is, of over een periode die lang genoeg is om de kwaliteit van leven of de gezondheid en veiligheid van de gebruiker of van anderen aan te tasten. Veel mensen gebruiken een middel zonder medische noodzaak, maar houden dat gebruik onder controle zodat het geen bedreiging vormt voor hun gezondheid of nadelige invloed heeft op hun functioneren.

Het gebruik van een gewoonlijk niet-geestverruimend middel wordt ook als misbruik gezien als geen medische noodzaak ervoor is en als het middel de kwaliteit van leven of de gezondheid en veiligheid van de gebruiker of van anderen bedreigt. Middelenmisbruik komt voor binnen alle sociaal-economische klassen, dus zowel bij hoogopgeleiden en personen met een baan, als bij personen zonder opleiding of werk.

Het nemen van een overdosis van een middel kan voorkomen als deel van het misbruik. Bij sommige middelen kan een overdosis zeer beangstigend of zelfs fataal zijn.

Middelenafhankelijkheid. Middelenafhankelijkheid is een dwingende behoefte om een geestverruimend middel te blijven gebruiken om genot teweeg te brengen of om spanning te verlichten en een onbehaaglijk gevoel te vermijden. Middelenafhankelijkheid wordt door een combinatie van lichamelijke en psychische factoren veroorzaakt. Middelen die afhankelijkheid veroorzaken, kunnen een euforisch gevoel geven of gevoelens van toegenomen geestelijke en lichamelijke vermogens en veranderde zintuiglijke waarnemingen teweegbrengen.

De afhankelijkheid kan heel sterk en moeilijk te overwinnen zijn. Het lichaam past zich aan het voortdurende gebruik van het middel aan waardoor lichamelijke afhankelijkheid wordt veroorzaakt. Het leidt tot tolerantie en tot ontwenningsverschijnselen wanneer het gebruik wordt gestaakt. Bij tolerantie moeten steeds grotere hoeveelheden worden gebruikt om hetzelfde effect te krijgen als in het begin.

Ontwenningsverschijnselen doen zich voor wanneer het middelengebruik wordt stopgezet of wanneer de effecten van het middel door een ander middel worden geblokkeerd. Tijdens de ontwenning is de betrokkene misselijk en kan hij hoofdpijn of diarree krijgen of gaan beven (tremor). Ontwenning kan een ernstige en zelfs levensbedreigende ziekte opwekken.

Middelenverslaving. Middelenverslaving is het ontwrichtende gedrag dat iemand vertoont bij het verkrijgen en gebruiken van het middel waarvan hij afhankelijk is. Gewoonlijk verstoort een verslaving het vermogen tot werken, studeren of de normale omgang met familie en vrienden. Iemand kan afhankelijk worden van illegale of van legale middelen. Hij kan afhankelijk raken wanneer een middel wordt gebruikt voor medicinale doeleinden of om minder aanvaardbare redenen. Het gedrag of de handeling waarmee het verkrijgen en het gebruik van het middel gepaard gaat, zal echter variëren naar gelang de legaliteit en de aanvaarding van het middel. Het verkrijgen van een legaal middel voor medische doeleinden gaat vaak heel gemakkelijk. Men gaat naar een arts, krijgt een recept en gaat daarmee naar de apotheek. Wanneer iemand echter een illegaal middel wil hebben of een legaal middel zonder medische noodzaak en om onaanvaardbare redenen, zal hij mogelijk moeten liegen en stelen om het middel te verkrijgen.

Wanneer iemand in een vergevorderd stadium van kanker afhankelijk wordt van een opioïde, zoals morfine Handelsnaam
MS Contin
Kapanol
Noceptin
Sevredol
, wordt dit gedrag meestal niet als verslaving beschouwd. Wanneer iemand die bijvoorbeeld afhankelijk is van heroïne gaat stelen om aan geld te komen om heroïne te kopen en liegt tegen zijn familie en vrienden over zijn doen en laten, wordt zijn gedrag echter wel beschouwd als verslaving.

Soms gedragen familieleden of vrienden zich zodanig dat ze de verslaafde in de gelegenheid stellen om drugs of alcohol te blijven gebruiken. Deze mensen worden wel ‘medeverslaafd' (of ‘enabler') genoemd, vooral als hun eigen belangen verstrengeld zijn met het voortzetten van het gebruik van een verslavend middel door de verslaafde. Een medeverslaafde kan een verslaafde ziek melden of zijn gedrag verontschuldigen. Misschien dringt hij er bij de verslaafde wel op aan op te houden met middelen- of alcoholgebruik, maar hij doet zelden meer om de verslaafde te helpen zijn gedrag te veranderen.

Een zwangere verslaafde stelt haar ongeboren kind bloot aan de middelen die ze gebruikt. Vaak geeft een zwangere verslaafde niet toe aan haar arts dat ze drugs of alcohol gebruikt. Het ongeboren kind kan afhankelijk worden en ernstige afwijkingen krijgen als gevolg van het middelengebruik van de moeder (zie Problemen bij adolescenten: Middelengebruik en ‑misbruik). Spoedig na de geboorte kan het pasgeboren kind ernstige of zelfs fatale ontwenningsverschijnselen vertonen, vooral als de arts zich niet bewust is van de verslaving van de moeder.

illustrative-material.sidebar 1

Andere middelen die worden misbruikt

Geestverruimende middelen worden gemakkelijk misbruikt, maar verscheidene andere geneesmiddelen die niet (of slechts af en toe) geestverruimend zijn, worden vaak zonder medische noodzaak genomen, zelfs wanneer de gebruiker daardoor zijn kwaliteit van leven, gezondheid en persoonlijke veiligheid in gevaar brengt. Een dergelijk gebruik van een geneesmiddel wordt als misbruik beschouwd.

Mensen die deze middelen niet langer misbruiken, ervaren geen ontwenningsverschijnselen, maar abrupt staken kan wel tot medische problemen leiden. Deze problemen zijn te voorkomen als het afbouwen onder medisch toezicht gebeurt.

anabole steroïden

Anabole steroïden lijken zeer veel op het natuurlijke hormoon testosteron Handelsnaam
Andriol
Testoderm
Testoviron
. Anabole steroïden hebben veel effect op het lichaam, waaronder groei van spierweefsel, toegenomen kracht en een verhoogd energieniveau. Anabole steroïden worden daarom vaak misbruikt om beter te kunnen presteren bij het sporten. De gebruikers zijn meestal sporters (vooral football-spelers, wielrenners, worstelaars en gewichtheffers) en bijna altijd mannen.

Misbruik van anabole steroïden heeft veel bijwerkingen. Zeer hoge doses anabole steroïden kunnen leiden tot grillige stemmingswisselingen, irrationeel gedrag en toegenomen agressiviteit. Anabole steroïden kunnen de lever beschadigen en geelzucht veroorzaken. Door regelmatig gebruik ontstaat vaak meer lichaamsbeharing. Acne wordt meestal erger door gebruik van anabole steroïden; dit is een van de weinige bijwerkingen waarvoor jongeren naar de huisarts gaan. Via laboratoriumonderzoek kunnen de afbraakproducten van anabole steroïden worden vastgesteld in de urine.

groeihormoon

Groeihormoon wordt geproduceerd door de hersenen; hiermee wordt het lichaam in staat gesteld te bepalen hoe eiwitten, koolhydraten en vetten worden gebruikt om groei te stimuleren. Groeihormoon wordt ook geproduceerd als geneesmiddel en wordt soms aan kinderen gegeven die te klein zijn voor hun leeftijd, omdat hun eigen lichaam niet genoeg groeihormoon kan aanmaken. Sommige sporters misbruiken groeihormoon omdat ze denken dat hierdoor hun spieromvang en ‑sterkte zal toenemen en hun lichaamsvet zal afnemen.

Langdurig gebruik van groeihormoon zonder medische noodzaak kan een verhoogde vetspiegel in het bloed veroorzaken, maar ook diabetes en vergroting van het hart, wat kan leiden tot hartfalen. Er bestaat nog geen manier om via laboratoriumonderzoek te bepalen of groeihormoon al of niet door het eigen lichaam is aangemaakt.

erytropoëtine en darbepoëtine

Erytropoëtine (EPO) is een hormoon dat wordt aangemaakt door de nieren. Het zet het beenmerg aan tot de productie van rode bloedcellen. Erytropoëtine wordt ook geproduceerd als geneesmiddel en wordt veel voorgeschreven bij mensen met bloedarmoede als gevolg van nierfalen, maar ook bij mensen met bepaalde andere vormen van bloedarmoede. Darbepoëtine Handelsnaam
Aranesp
is geneesmiddel dat vergelijkbaar is met erytropoëtine en wordt ook gebruikt voor mensen met bepaalde vormen van bloedarmoede. Sommige sporters misbruiken deze middelen omdat ze menen dat er met meer rode bloedcellen meer zuurstof in hun spieren terechtkomt, waardoor ze beter kunnen presteren.

Het gebruik van erytropoëtine en darbepoëtine Handelsnaam
Aranesp
zonder medische noodzaak kan de lichaams-

eigen productie van rode bloedcellen ontregelen, waardoor het aantal rode bloedcellen plotseling daalt wanneer erytropoëtine en darbepoëtine Handelsnaam
Aranesp
niet meer worden gebruikt. Er bestaat nog geen manier om via laboratoriumonderzoek te bepalen of erytropoëtine al of niet door het eigen lichaam is aangemaakt.

diuretica

Diuretica zijn geneesmiddelen waardoor de uitscheiding van zout en water door de nieren wordt versneld. Diuretica worden gebruikt om allerlei ziekten, zoals hartfalen en hoge bloeddruk, te behandelen. Sommige mensen, onder wie sporters en mensen met eetproblemen als anorexia nervosa, misbruiken diuretica echter om versneld gewicht kwijt te raken. Onjuist gebruik van diuretica kan uitdroging veroorzaken en leiden tot een ernstig tekort aan elektrolyten als kalium.

laxeermiddelen

Laxeermiddelen zijn geneesmiddelen om de darmwerking te stimuleren en om obstipatie te behandelen. Mensen die van de onjuiste veronderstelling uitgaan dat vaak naar de wc gaan onderdeel is van een gezond leven, maken echter vaak misbruik van deze middelen. Daarnaast maken mensen met eetproblemen, zoals anorexia nervosa, soms misbruik van laxeermiddelen, omdat ze denken dat ze op deze manier kunnen afvallen.

Wanneer laxeermiddelen vaak en zonder medische noodzaak worden gebruikt, kan dat leiden tot uitdroging en een ernstig tekort aan elektrolyten. Regelmatig gebruik van laxeermiddelen kan verstorend werken op de opname van andere geneesmiddelen, waardoor deze niet meer werken. Onjuist en langdurig gebruik van laxeermiddelen kan de spierlaag van de dikke darm beschadigen, wat kan leiden tot ernstige obstipatie.

Laatste volledige inspectie/herziening februari 2003

Naar boven

Volgende: Alcohol

Illustraties
Tabellen
Disclaimer