MERCK MANUAL MEDISCH HANDBOEK
Tips voor betere resultaten
ABCDEFGHI
JKLMNOPQR
STUVWXYZ

Sectie

Hoofdstuk

Onderwerp

Alcohol

In de westerse wereld heeft naar schatting 8% van de volwassenen problemen bij het gebruik van alcohol. Alcoholisme is de meest extreme vorm van alcoholgebruik en wordt gekenmerkt door buitensporig drinken, mislukte pogingen om met drinken te stoppen en voortgezet drankgebruik ondanks nadelige sociale gevolgen en gevolgen voor het werk. Mannen lopen een vier keer zo grote kans om alcoholist te worden als vrouwen.

Van de mensen die alcohol drinken, wordt ongeveer 10% alcoholist. Mensen die alcoholist worden, gebruiken regelmatig alcohol in buitensporige hoeveelheden gedurende lange tijd en zijn afhankelijk van alcohol. De hoeveelheid drank die gemiddeld per dag wordt gebruikt voordat iemand alcoholist wordt, varieert sterk, maar het kunnen twee drankjes per dag zijn voor vrouwen en drie voor mannen (één drankje is gelijk aan 250 ml bier, 125 ml wijn of 35 ml sterke drank, zoals whisky). Veel alcoholisten drinken bij vlagen veel, wat betekent dat ze op veel dagen achtereen vijf of meer glazen alcohol gebruiken en weinig tot geen op de andere dagen.

Mensen van alle leeftijden zijn gevoelig voor alcoholisme en andere met gebruik van alcohol samenhangende aandoeningen. Bij bloedverwanten van alcoholisten komen meer aan alcohol gerelateerde aandoeningen voor dan gemiddeld. Dergelijke aandoeningen komen vaker voor bij de biologische kinderen van alcoholisten dan bij hun geadopteerde kinderen. Er komen steeds meer alcoholproblemen bij adolescenten voor, met soms bijzonder rampzalige gevolgen (zie Problemen bij adolescenten: Middelengebruik en ‑misbruik). Bij oudere volwassenen komt per geconsumeerde eenheid een hoger percentage alcohol in het bloed terecht dan bij jongvolwassenen. Dit is vooral een gevolg van de afname van spierweefsel en een toename van vetweefsel die bij de meeste mensen optreedt naarmate ze ouder worden.

Alcoholisme leidt tot allerlei destructieve gedragingen. Dronkenschap kan de gezinsrelaties en andere sociale relaties verstoren. Echtscheiding komt vaak voor. Extreem werkverzuim kan tot werkloosheid leiden. Alcoholisten kunnen vaak hun gedrag niet in de hand houden, zitten nogal eens dronken achter het stuur en raken gewond door vecht- en valpartijen of ongevallen met motorvoertuigen. Sommige alcoholisten worden gewelddadig. Bij mannen gaat alcoholisme vaak gepaard met huiselijk geweld tegen vrouwen (Geweld tegen vrouwen: Introductie).

Andere met alcoholgebruik samenhangende aandoeningen voldoen soms net niet aan de definitie van alcoholisme. Iemand kan een behoorlijk alcoholprobleem hebben, maar toch voldoen aan de eisen van zijn werk en zijn gezinsleven. Het overmatige alcoholgebruik bij deze aan alcohol gerelateerde aandoeningen eist echter zeer veel van iemands lichaam, wat leidt tot veel lichamelijke en psychische problemen.

Oorzaken

Bij met alcoholgebruik samenhangende aandoeningen zijn tot op zekere hoogte erfelijke factoren in het spel. Uit een aantal onderzoeken blijkt dat mensen die de kans lopen alcoholist te worden, minder gemakkelijk onder invloed raken dan niet-alcoholisten, dat wil zeggen dat hun hersenen minder gevoelig zijn voor de effecten van alcohol.

Behalve door een mogelijk genetisch risico kan iemand door bepaalde kenmerken in zijn achtergrond en zijn persoonlijkheid ontvankelijker zijn voor een aan alcohol gerelateerde aandoening. Alcoholisten komen vaak uit een gebroken gezin en de relatie met hun ouders is vaak verstoord. Veel alcoholisten voelen zich geïsoleerd, alleen, verlegen, gedeprimeerd of vijandig. Ze kunnen zelfdestructief gedrag vertonen en seksueel onrijp zijn. Het is onduidelijk of dergelijke kenmerken de oorzaak of het gevolg van alcoholisme zijn.

Symptomen en complicaties

Aangezien alcohol sneller wordt ingenomen dan dat het wordt omgezet en wordt verwijderd uit het lichaam, stijgt de alcoholspiegel in het bloed snel. Het effect kan binnen enkele minuten merkbaar zijn.

Kleine hoeveelheden (bijvoorbeeld een tot drie glazen, wat overeenkomt met ongeveer 0,5 gram per liter of 0,5 promille) kunnen als een stimulans werken. Het maakt iemand licht in het hoofd en praatgraag en misschien zelfs luidruchtig en gewelddadig. Bij grotere hoeveelheden (die meestal overeenkomen met een bloedspiegel boven de 0,8 gram per liter of 0,8 promille) neemt de hersenfunctie af, wat resulteert in vertraagde, verzwakte bewegingen, onvastheid en slaperigheid. Het proces kan ook weer in het tegendeel omslaan, als de alcohol langzaam wordt omgezet. Iemand die eerst nog verdoofd was, wordt dan weer druk en gewelddadig. Zeer grote hoeveelheden (bij een bloedspiegel boven 3,0 gram per liter of 3,0 promille) kunnen leiden tot coma en de dood.

Door aanhoudend gebruik van overmatige hoeveelheden alcohol raken veel organen beschadigd, in het bijzonder lever, hersenen en hart. Zoals veel andere middelen leidt alcohol tot tolerantie. Mensen die regelmatig meer dan twee glazen per dag gebruiken, kunnen meer alcohol drinken zonder onder invloed te raken dan niet-drinkers. Mensen die over langere perioden overmatig drinken, kunnen tolerant worden voor andere middelen die de hersenfunctie doen afnemen, zoals barbituraten of benzodiazepinen.

Een alcoholist die gedurende enige tijd continu gedronken heeft, krijgt waarschijnlijk onthoudingsverschijnselen als hij plotseling stopt met drinken. Alcoholonthoudingsverschijnselen beginnen gewoonlijk 12 tot 48 uur nadat iemand is gestopt met drinken. Lichte symptomen zijn trillen, zwakte, zweten en misselijkheid. Sommigen krijgen epileptische aanvallen. Zware drinkers die stoppen met drinken kunnen alcoholhallucinose ontwikkelen, waarbij ze stemmen horen die hen lijken te beschuldigen en te bedreigen. Dit veroorzaakt ongerustheid en panische angst. Alcoholhallucinose kan dagen aanhouden en kan door middel van antipsychotica als chloorpromazine Handelsnaam
Largactil
of thioridazine Handelsnaam
Melleril
Melleretten
onder controle worden gehouden.

Indien onbehandeld kunnen alcoholonthoudingsverschijnselen leiden tot een reeks van ernstige symptomen, ‘delirium tremens' geheten. Delirium tremens treedt doorgaans niet ogenblikkelijk op, maar pas twee tot tien dagen na het stoppen met drinken. Bij delirium tremens is iemand aanvankelijk angstig en krijgt hij later last van toenemende verwardheid, slapeloosheid, nachtmerries, overmatig zweten en zware depressie. De hartslag is vaak versneld. Hij krijgt ook koorts. De episode kan escaleren en leiden tot vluchtige hallucinaties (wanen die angst en rusteloosheid veroorzaken) en desoriëntatie met mogelijk angstaanjagende visuele hallucinaties. Vooral voorwerpen gezien in zwak licht kunnen angstaanjagend zijn en de persoon wordt uitermate verward. De vloer lijkt te bewegen, de muren lijken te vallen of de kamer lijkt te draaien. Naarmate het delirium voortschrijdt, beginnen de handen aanhoudend te beven (tremor), soms ook hoofd en lichaam. De meeste mensen krijgen ernstige coördinatiestoornissen. Delirium tremens kan dodelijk zijn, vooral indien onbehandeld.

Andere problemen staan rechtstreeks in verband met de giftige uitwerking van alcohol op hersenen en lever. Langdurig gebruik van overmatige hoeveelheden alcohol kan leiden tot alcoholische leverziekten (zie Leververvetting, cirrose en verwante aandoeningen:IntroductieKader). Als de lever door alcohol is beschadigd, kan deze minder goed giftige stoffen uit het lichaam verwijderen. Dit kan leiden tot levercoma. Iemand bij wie zich een levercoma ontwikkelt, wordt sloom, slaperig, lethargisch en verward. Gewoonlijk beginnen de handen vreemde, slaande bewegingen te maken. Een levercoma is levensbedreigend en dient onmiddellijk te worden behandeld.

Het syndroom van Korsakov (Korsakov's amnestische psychose) treedt gewoonlijk op bij mensen die regelmatig grote hoeveelheden alcohol drinken, in het bijzonder bij mensen die ondervoed zijn en een tekort hebben aan vitamine B (vooral thiamine) (zie Diagnose van aandoeningen van hersenen, ruggenmerg en zenuwen: Anamnese) . Iemand met het syndroom van Korsakov verliest het kortetermijngeheugen. Het geheugen is zo slecht dat hij verhalen verzint om zijn onvermogen te verbergen zich iets te herinneren. Het syndroom van Korsakov volgt soms op een periode van delirium tremens. Het kan dodelijk zijn tenzij het thiaminetekort onmiddellijk wordt behandeld. Sommige mensen met het syndroom van Korsakov ontwikkelen ook het Wernicke-syndroom. Dit syndroom is een gevolg van het thiaminetekort en volgt vaak op langdurig zwaar drinken. De symptomen doen zich plotseling voor en bestaan uit abnormale oogbewegingen, verwardheid, ongecoördineerde bewegingen en een afgenomen pijngevoel.

Aan alcohol gerelateerde aandoeningen kunnen leiden tot de ontwikkeling van een chronische tremor. Alcohol kan het deel van de hersenen beschadigen waar de bewegingen worden gecoördineerd (de kleine hersenen), wat leidt tot slecht gecontroleerde bewegingen van armen en benen (cerebrale degeneratie). Het kan ook de bekleding (myelineschede) van de zenuwen in de hersenen beschadigen, wat resulteert in een zeldzame stoornis, ‘Marchiafava-Bignami-syndroom' genoemd. Mensen met deze stoornis worden onrustig en verward en dementeren. Sommigen krijgen epileptische toevallen of raken in coma, waarna de dood intreedt.

Door het drinken van alcohol kan een bestaande depressie verergeren. Alcoholisten hebben een grotere kans op een depressie dan niet-alcoholisten. Alcoholisme, vooral het bij vlagen drinken van grote hoeveelheden, leidt in de ‘droge' perioden vaak tot gevoelens van wroeging. Daardoor zijn alcoholisten vaak geneigd tot zelfmoord, zelfs wanneer zij niet drinken.

Bij zwangere vrouwen kan alcoholgebruik ernstige geboorteafwijkingen veroorzaken bij de zich ontwikkelende foetus, zoals een laag geboortegewicht, geringe lengte, een klein hoofd, hartbeschadiging, spierbeschadiging en lage intelligentie of achterblijvende verstandelijke ontwikkeling (Aangeboren afwijkingen: Introductie). Daarom wordt afgeraden alcohol te gebruiken tijdens de zwangerschap.

illustrative-material.table-short 1

EFFECTEN VAN AANHOUDEND ALCOHOLGEBRUIK
problemen effect

op het gebied van voeding

foliumzuurtekort

anemie (vermoeidheid, zwakte, duizeligheid), geboorteafwijkingen

ijzertekort

anemie

nicotinezuurtekort

pellagra (huidafwijkingen, diarree, depressie)

gastro-intestinaal

slokdarm

ontsteking (oesofagitis), kanker

maag

ontsteking (gastritis), maagzweren

lever

ontsteking (hepatitis), ernstige littekenvorming (cirrose), leververvetting, kanker

alvleesklier

ontsteking (pancreatitis), lage bloedglucosespiegels, kanker

cardiovasculair

hart

abnormale hartslag (aritmie), hartfalen

bloedvaten

hoge bloeddruk, atherosclerose, CVA (cerebrovasculair accident)

neurologisch

hersenen

verwardheid, verminderde coördinatie, slecht kortetermijngeheugen (slecht geheugen voor recente gebeurtenissen), psychose (verlies van contact met de werkelijkheid)

zenuwen

beschadiging van bewegingszenuwen in armen en benen (verminderd vermogen om te lopen)

urogenitaal

verminderd seksueel verlangen

Screening en diagnose

Artsen kunnen iemand gaan verdenken van een aan alcohol gerelateerde aandoening als deze een onverklaarbare verandering in gedrag vertoont of wanneer zijn gedrag zelfdestructief wordt. Ze kunnen ook het vermoeden krijgen van een aan alcohol gerelateerde aandoening wanneer medische problemen, zoals hoge bloeddruk of maagontsteking (gastritis), niet reageren op de normale behandeling.

Sommige artsen screenen hun patiënten periodiek voor aan alcohol gerelateerde problemen door te vragen naar hun alcoholgebruik. De arts zou dan de volgende vragen kunnen stellen:

  • Op gemiddeld hoeveel dagen in de week drinkt u alcohol?
  • Hoeveel glazen drinkt u dan op zo'n dag?
  • Wat was het grootste aantal glazen dat u tijdens de afgelopen maand bij een gelegenheid heeft gedronken?

De artsen kunnen de mensen van wie ze denken dat ze alcoholist zijn, ook meer specifieke vragen stellen over de gevolgen van het drinken. Dit kunnen vragen zijn als:

  • Heeft u ooit het idee gehad dat u minder moest gaan drinken?
  • Vindt u het vervelend als men kritiek heeft op uw drinkgedrag?
  • Heeft u zich ooit schuldig gevoeld over uw drinkgedrag?
  • Heeft u ooit bij het opstaan een drankje genomen om uw zenuwen tot rust te brengen of om een kater kwijt te raken?

Twee of meer keer ‘ja' op deze vragen duidt op een waarschijnlijke diagnose ‘alcoholisme'.

Door de alcoholspiegel te meten kan de arts zijn vermoeden bevestigen dat iemand een aan alcohol gebonden stoornis heeft, vooral als iemands adem naar alcohol ruikt. Alcoholspiegels kunnen in het bloed worden vastgesteld of geschat door meting van de hoeveelheid alcohol in een ademmonster.

Behandeling

Noodbehandeling. Een noodbehandeling is soms nodig wanneer iemand medisch behandeld wil worden vanwege ondraaglijke onthoudingsverschijnselen. Ook kan iemand worden binnengebracht voor de behandeling van symptomen die verband houden met een hoge alcoholspiegel. Alcoholisten die ontwenningsverschijnselen hebben, behandelen gewoonlijk zichzelf door te drinken. Sommigen zoeken medische hulp, ofwel omdat ze niet willen blijven drinken, ofwel omdat de ontwenningsverschijnselen te hevig zijn. Omdat vitaminedeficiëntie mogelijk levensbedreigende symptomen veroorzaakt, worden door artsen op de afdeling spoedeisende hulp doorgaans grote doses vitamine C en vitamine B-complex, vooral thiamine, intraveneus toegediend. Infusievloeistoffen, magnesium en glucose worden vaak toegediend om sommige onthoudingsverschijnselen te voorkomen en uitdroging tegen te gaan.

Vaak schrijven artsen gedurende enkele dagen een benzodiazepine voor om iemand te kalmeren en om verdere onthoudingsverschijnselen te helpen voorkomen. Soms krijgen mensen met alcoholhallucinose antipsychotica toegediend. Delirium tremens kan levensbedreigend zijn en wordt krachtiger behandeld om de hoge koorts en hevige onrust te bedwingen. Gewoonlijk zijn infusievloeistoffen, koortswerende middelen (zoals paracetamol), kalmeringsmiddelen en streng toezicht noodzakelijk. Met een dergelijke behandeling begint delirium tremens meestal binnen 12 tot 24 uur te verdwijnen.

Ontwenning en reïntegratie. Nadat de urgente medische problemen zijn opgelost, moet er worden begonnen met een ontwennings- en reïntegratieprogramma. In de eerste fase van de behandeling wordt alcohol volledig uitgebannen. Vervolgens dient een alcoholist zijn gedrag te veranderen. Zonder hulp vallen de meeste patiënten binnen een paar dagen of weken terug. De behandeling moet op het individu zijn toegesneden. Het kan ook belangrijk zijn de steun van gezinsleden in te roepen.

Soms kan een alcoholist baat hebben bij een geneesmiddel om niet meer te drinken, zoals disulfiram Handelsnaam
Antabus
Refusal
. Dit medicijn grijpt gedurende drie tot zeven dagen in op de omzetting van alcohol, waardoor er zich acetaldehyde in de bloedbaan ophoopt. Deze stof is een afbraakproduct van alcohol. Acetaldehyde veroorzaakt binnen vijf tot 15 minuten nadat iemand alcohol heeft gedronken een rood gezicht, bonkende hoofdpijn, een snelle hartslag, snelle ademhaling en zweten. Misselijkheid en braken kunnen 30 tot 60 minuten later optreden. Deze onaangename en potentieel gevaarlijke reacties kunnen één tot drie uur aanhouden. Door dit zeer onaangename gevoel zijn er slechts weinigen zijn die alcohol durven te gebruiken, zelfs niet de geringe hoeveelheid die aanwezig is in sommige zonder recept verkrijgbare middelen tegen hoest en verkoudheid of in sommige levensmiddelen.

Disulfiram Handelsnaam
Antabus
Refusal
wordt alleen gegeven als onderdeel van een therapie met intensieve counseling. Zwangere vrouwen of personen met een ernstige aandoening en oudere mensen dienen disulfiram Handelsnaam
Antabus
Refusal
niet te gebruiken. Naltrexon Handelsnaam
Revia
kan mensen helpen minder afhankelijk van alcohol te worden indien het wordt gebruikt als onderdeel van een uitgebreid behandelprogramma dat ook counseling omvat. Naltrexon Handelsnaam
Revia
verandert de effecten van alcohol op bepaalde endorfinen in de hersenen die in verband kunnen worden gebracht met alcoholzucht en -consumptie. Een groot voordeel in vergelijking met disulfiram Handelsnaam
Antabus
Refusal
is dat naltrexon Handelsnaam
Revia
niet ziek maakt. Iemand die naltrexon Handelsnaam
Revia
gebruikt, kan echter blijven drinken. Het middel moet niet worden genomen door mensen met hepatitis of bepaalde andere leveraandoeningen. Een ander middel is acamprosaat, dat onbedwingbare hunkering (craving) vermindert.

illustrative-material.sidebar 2

Anonieme Alcoholisten: een weg naar herstel

Er is geen enkele benadering van alcoholisme waarbij zoveel alcoholisten baat hebben gehad als de hulp die zij zichzelf kunnen geven door deel te nemen aan Anonieme Alcoholisten (AA). De AA is een internationaal genootschap van mensen die willen stoppen met drinken. Er is geen contributie of lidmaatschapsgeld verplicht. Het programma werkt op basis van de ‘Twaalf Stappen', die de alcoholist een nieuwe manier van leven zonder alcohol bieden. De leden werken vaak met een medelid die geen alcohol gebruikt, die leiding en ondersteuning geeft. De AA werkt binnen een spirituele context, maar is niet verbonden met enige ideologie of religieuze doctrine. Er bestaan echter ook organisaties voor mensen die een meer wereldlijke benadering zoeken.

De AA helpt haar leden ook op andere manieren. Anonieme Alcoholisten biedt de herstellende alcoholist de gelegenheid om zonder café gezellig samen te zijn met niet-drinkende vrienden, die altijd beschikbaar zijn voor ondersteuning wanneer de drang om te drinken weer groter wordt. De alcoholist hoort anderen ten overstaan van de gehele groep beschrijven hoe ze elke dag weer strijd leveren om niet te drinken. Door de gelegenheid te bieden anderen te helpen, bouwt Anonieme Alcoholisten ten slotte een gevoel van eigenwaarde en zelfvertrouwen op, dat de alcoholist voorheen slechts vond door alcohol te drinken.

In de meeste steden worden regelmatig AA-bijeenkomsten gehouden. Ook zijn er telefonische hulpdiensten beschikbaar. Een alcoholist wordt aangemoedigd om verschillende vergaderingen te proberen en die bijeenkomsten bij te wonen waar hij zich het meest op zijn gemak voelt.

Laatste volledige inspectie/herziening februari 2003

Naar boven

Vorige: Introductie

Volgende: Amfetaminen

Illustraties
Tabellen
Disclaimer