MERCK MANUAL MEDISCH HANDBOEK
Tips voor betere resultaten
ABCDEFGHI
JKLMNOPQR
STUVWXYZ

Sectie

Hoofdstuk

Onderwerp

Opioïden

Opioïden worden in de geneeskunde legaal toegepast als krachtige pijnbestrijders (zie Pijn: Opioïde analgetica). Voorbeelden van opioïden zijn onder andere codeïne (veroorzaakt weinig afhankelijkheid), oxycodon Handelsnaam
OxyContin
OxyNorm
(alleen en in verschillende combinaties, zoals met paracetamol), morfine Handelsnaam
MS Contin
Kapanol
Noceptin
Sevredol
, pentazocine Handelsnaam
Fortral
en hydromorfon. Heroïne wordt in sommige landen op zeer beperkte schaal bij behandelingen gebruikt. Het is een van de sterkste opioïden. Men kan afhankelijk worden van elke opioïde.

Sommige mensen worden afhankelijk van een opioïde nadat ze het voorgeschreven hebben gekregen als pijnstiller. Veel mensen die langer dan een paar dagen opioïden als pijnstiller gebruiken, zullen wanneer ze het gebruik staken enige onthoudingsverschijnselen ervaren. Wanneer het middel onder toezicht van een arts wordt gebruikt, ontstaat echter zelden ernstige afhankelijkheid en verslaving.

Tolerantie kan ontstaan na twee of drie dagen voortdurend gebruik van een opioïde. Personen die een opioïdtolerantie hebben ontwikkeld, vertonen soms maar enkele tekenen van middelengebruik en functioneren in hun dagelijks leven normaal zolang ze de beschikking hebben over het middel.

Symptomen en complicaties

Opioïden hebben veel effecten. Het zijn sterk sederende middelen. Ze maken mensen rustig en introspectief. Opioïden kunnen ook euforie veroorzaken, soms simpelweg doordat hevige pijn eindelijk is verminderd. Ze verdoven de pijn en kunnen seksueel genot versterken. Ze veroorzaken ook obstipatie, een rode of warme huid en een verlaagde bloeddruk, jeuk, pupilvernauwing, trage, oppervlakkige ademhaling, trage hartslag en een lage lichaamstemperatuur. Opioïden kunnen verwardheid veroorzaken, vooral bij oudere mensen.

Verslaving aan opioïden kent veel complicaties, vooral als de middelen met gemeenschappelijk gebruikte, niet-gesteriliseerde naalden worden geïnjecteerd. Zo kan virale hepatitis, dat leverbeschadiging veroorzaakt, worden verspreid via gemeenschappelijk gebruikte naalden. Er kunnen infecties ontstaan op de injectieplek, of met de bloedstroom worden meegevoerd (sepsis), waardoor infecties in hersenen en botten worden veroorzaakt.

De ziekte van Münchmeyer (myositis ossificans) wordt veroorzaakt door herhaaldelijk ondeskundig injecteren; de spier rond de elleboog wordt verdrongen door littekenweefsel. Onderhuidse injecties (skin popping) kunnen huidzweren veroorzaken. Door intraveneuze injecties komen de aderen vol littekenweefsel te zitten en kunnen daardoor steeds moeilijker worden aangeprikt.

Opioïdverslaafden kunnen longproblemen ontwikkelen, zoals irritaties door aspiratie (inhalatie van speeksel of braaksel), longontsteking, abcessen, longembolie en littekenvorming (die ontstaat door de talkpoeder in verontreinigde injectienaalden). Er kunnen problemen ontstaan met het immuunsysteem. Doordat het humaan-immunodeficiëntievirus (HIV) zich door gemeenschappelijk naaldgebruik kan verspreiden, krijgen veel injecterende drugsgebruikers daardoor ook aids. Dit is in Nederland nauwelijks het geval door de zogenaamde ‘spuitenruil' en de goede voorlichting hierover.

Bij opioïdverslaafden kunnen neurologische problemen ontstaan, gewoonlijk als gevolg van onvoldoende bloedtoevoer naar de hersenen. Een coma kan hiervan het gevolg zijn. Kinine, een veel voorkomende verontreiniging in heroïne, kan dubbelzien, verlammingen en andere symptomen van zenuwbeschadiging veroorzaken, waaronder het syndroom van Guillain-Barré (zie Aandoeningen van de perifere zenuwen: Syndroom van Guillain-Barré). Een verontreiniging die soms voorkomt in zelfgemaakte pethidine Handelsnaam
Pethidine
beschadigt de hersenen en leidt tot een ernstige vorm van parkinsonisme (zie Stoornissen van het bewegingsapparaat: Ziekte van Parkinson).

Een drugsoverdosis vormt een ernstige levensbedreiging. Door opioïden wordt de ademhaling onderdrukt en kunnen de longen vollopen met vocht.

Vooral opioïdgebruik tijdens de zwangerschap is ernstig. Heroïne en methadon Handelsnaam
Symoron
passeren gemakkelijk de placenta naar de foetus. De baby van een verslaafde moeder kan snel onthoudingsverschijnselen ontwikkelen, waaronder tremoren, schel gehuil, agitatie, epileptische aanvallen en snelle ademhaling (zie Middelengebruik tijdens de zwangerschap: Drugs).

Vier tot zes uur na het staken van het opioïdgebruik kunnen er al onthoudingsverschijnselen optreden. Ze zijn doorgaans op hun hevigst binnen 36 tot 72 uur. Aangezien niet elke opioïde even snel door het lichaam wordt uitgescheiden, verschillen de onthoudingsverschijnselen per middel. De onthoudingsverschijnselen zijn het ergst bij personen die gedurende langere tijd grote doses hebben gebruikt.

Het eerste teken van onthouding is doorgaans een snelle ademhaling, gewoonlijk gepaard gaand met geeuwen, zweten, huilen en een loopneus. Andere tekenen zijn hyperactiviteit, een gevoel van verhoogde waakzaamheid, snelle ademhaling, onrust, een versnelde hartslag, koorts, vergrote pupillen, kippenvel, bevingen, spiertrekkingen, het plotseling warm en koud hebben, pijnlijke spieren, verlies van eetlust, buikkrampen en diarree.

Behandeling

Noodbehandeling. Een overdosis opioïden is een medische noodsituatie die snel moet worden behandeld om overlijden te voorkomen. De overdosis kan de ademhaling stilleggen zodat er beademd dient te worden, soms met beademingsapparatuur. Het medicijn naloxon Handelsnaam
Narcan
wordt intraveneus toegediend om de werking van de opioïde tegen te gaan.

Ontwenning en reïntegratie. Meestal is er een behandeling nodig om de onthoudingsverschijnselen te verminderen. Symptomen van opioïdonthouding kunnen ook worden verlicht met het geneesmiddel clonidine Handelsnaam
Catapresan
Dixarit
. Clonidine Handelsnaam
Catapresan
Dixarit
kan echter wel een aantal bijwerkingen veroorzaken waaronder lage bloeddruk, slaperigheid, rusteloosheid, slapeloosheid, geïrriteerdheid, snellere hartslag en hoofdpijn. Een andere behandeling voor onthoudingsverschijnselen is het gebruik van methadon Handelsnaam
Symoron
in plaats van de opioïde. Methadon Handelsnaam
Symoron
, zelf een opioïde, wordt oraal ingenomen en beïnvloedt de hersenfunctie minder dan andere opioïden. Aangezien de werking ervan langer aanhoudt dan die van andere opioïden, hoeft het minder vaak te worden ingenomen, gewoonlijk eenmaal per dag. De dosis kan dan langzaam worden verlaagd.

Methadon Handelsnaam
Symoron
kan ook deel uitmaken van een behandelprogramma voor de lange termijn. Maanden- of jarenlange ondersteuning van verslaafden met regelmatige doses methadon Handelsnaam
Symoron
, stelt hen in staat maatschappelijk productief te zijn doordat in hun bevoorrading wordt voorzien. Bij sommigen werkt deze behandeling. Anderen lukt het niet om zich aan te passen aan de maatschappij. Veel verslaafden moeten hun hele leven methadon Handelsnaam
Symoron
blijven gebruiken. Verslaafden moeten dagelijks naar een (rijdende) methadonkliniek komen voor de kleinst mogelijke hoeveelheid methadon Handelsnaam
Symoron
om ernstige onthoudingsverschijnselen te voorkomen. Onder bepaalde omstandigheden krijgen verslaafden methadon Handelsnaam
Symoron
via de huisarts, vaak ook voor meer dagen tegelijk.

Enkele behandelcentra verstrekken LAAM (l-alfa-acetylmethadol), een langer werkende vorm van methadon Handelsnaam
Symoron
. De verslaafde hoeft dan niet dagelijks naar de kliniek of middelen mee naar huis te nemen. Dextromoramide, een ander ondersteunend middel, wordt door de GG&GD verstrekt aan zwaarverslaafden. Hierdoor kan een behandeling worden gegeven die vergelijkbaar is met ontwenning en ondersteuning met methadon Handelsnaam
Symoron
, maar dan zonder bezoek aan een methadonkliniek.

Met naltrexon Handelsnaam
Revia
wordt de werking van opioïden tegengegaan. Afhankelijk van de dosis is de werkingsduur van naltrexon Handelsnaam
Revia
24 tot 72 uur. Hierdoor kan een verslaafde met een stabiele sociale achtergrond dit middel dagelijks (of zelfs slechts driemaal per week) gebruiken om de verleiding van opioïdgebruik te weerstaan.

De aidsepidemie heeft in sommige landen, waaronder Nederland, geleid tot verspreiding van steriele naalden en injectiespuiten onder spuitende opioïdverslaafden. Een dergelijke verspreiding heeft aantoonbaar geresulteerd in een vermindering van hepatitis- en HIV-overdracht. In Nederland bestaat een uitgebreid netwerk van instellingen voor verslavingszorg. Het netwerk omvat een groot aantal ambulante, semi-murale en intramurale instellingen. Deze instellingen zijn specifiek bedoeld voor verslaafden en het geheel wordt dan ook ‘categorale verslavingszorg' genoemd. De verslavingszorg bestaat uit ongeveer 80 instellingen, waaronder de vestigingen van het Consultatiebureau voor Alcohol en Drugs (CAD), verslavingsklinieken van psychiatrische ziekenhuizen en methadonprogramma's van de diverse GGD's. Niet alleen gespecialiseerde categorale instellingen worden met deze problematiek geconfronteerd. Ook de huisartsen, de thuiszorg, de Regionale Instellingen voor Ambulante Geestelijke Gezondheidszorg (RIAGG's) en andere instellingen hebben met verslaafden te maken.

Laatste volledige inspectie/herziening februari 2003

Naar boven

Vorige: Nicotine

Volgende: Vluchtige stoffen

Illustraties
Tabellen
Disclaimer