MERCK MANUAL MEDISCH HANDBOEK
Tips voor betere resultaten
ABCDEFGHI
JKLMNOPQR
STUVWXYZ

Sectie

Hoofdstuk

Onderwerp

Kwaadaardige gezwellen

Elk jaar krijgen in Nederland ongeveer 600 mensen mondkanker en overlijden gemiddeld 250 mensen aan deze ziekte, vooral mensen van 40 jaar en ouder. twee procent van alle vormen van kanker gaat uit van de mond en van alle patiënten die aan kanker overlijden, overlijdt 1,5% aan mondkanker, wat een hoog percentage is gezien de geringe afmeting van de mond in verhouding tot de rest van het lichaam.

Omdat de kans op genezing bij vroegtijdige opsporing veel groter is, behoort de screening op mondkanker altijd onderdeel uit te maken van medisch en tandheelkundig onderzoek. Kwaadaardige gezwellen van minder dan 1,3 cm in doorsnede kunnen gewoonlijk worden genezen. Helaas worden de meeste mondtumoren pas ontdekt als ze al groter zijn en al zijn uitgezaaid naar de lymfeklieren onder de kaak en in de hals. Doordat mondkanker vaak niet op tijd wordt ontdekt, heeft circa 40% van alle gevallen van mondkanker een dodelijke afloop.

Risicofactoren

Door een erfelijke factor, die nog niet geheel duidelijk is, hebben sommige mensen een verhoogd risico van mondkanker. De twee grootste vermijdbare risicofactoren voor het krijgen van mondkanker zijn het gebruik van tabak en alcohol. Tabaksgebruik – inclusief het roken van sigaretten (vooral bij meer dan 2 pakjes per dag), sigaren of pijp en het pruimen of snuiven van tabak – veroorzaakt 80 tot 90% van alle gevallen van mondkanker. Sigaren en sigaretten zijn als risicofactoren voor het ontwikkelen van mondkanker even gevaarlijk; pruimtabak en pijproken vormen een nog hoger risico.

Chronisch of zwaar alcoholgebruik (vooral bij meer dan 6 glazen per dag) verhoogt het risico van mondkanker. De combinatie van alcohol en roken vergroot het risico nog sterker dan alleen alcohol of alleen roken. Er zijn aanwijzingen dat de alcohol die in mondwater zit ook kan bijdragen aan de ontwikkeling van mondkanker. Daarom moeten mensen die roken en alcohol gebruiken een mondwater met de laagste concentratie alcohol kiezen (dit staat op het etiket vermeld).

Mensen die eenmaal mondkanker hebben gehad, hebben een verhoogd risico van recidief (terugkeer). Bij het opnieuw optreden van kanker kan erfelijke aanleg een rol spelen, net als de straling die wordt gebruikt voor het behandelen van kanker. Patiënten die na het optreden van mondkanker blijven roken en alcohol blijven gebruiken, hebben meer dan twee keer zo veel kans op een nieuwe tumor in de mond als wie ermee ophoudt (30% vs. 12%).

Andere factoren die aan het risico van mondkanker bijdragen, zijn onder meer herhaalde irritatie door de scherpe randen van een afgebroken element, een vulling of een gebitsprothese. Als syfilis jarenlang onbehandeld blijft, kan dit tongkanker veroorzaken, de enige vorm van kanker die op de punt van de tong ontstaat. Beschadiging door zonnebrand kan lipkanker veroorzaken (Zonlicht en huidbeschadiging: Introductie).

Ongeveer tweederde van alle gevallen van mondkanker doet zich voor bij mannen, maar doordat vrouwen in de afgelopen decennia meer zijn gaan roken, krijgen zij ook steeds vaker mondkanker. Net als bij de meeste vormen van kanker neemt het risico met het ouder worden toe.

Vormen van mondkanker

Plaveiselcelcarcinoom is het meest voorkomende type mondkanker. Bijna 40% van de plaveiselcelcarcinomen ontstaat op de onderlip. Een groot deel van de rest ontstaat op de mondbodem of op de tong. Bij deze vorm van kanker vormt zich een harde knobbel of een zweer (ulcus) met een harde rand die met tussenpozen kan bloeden. De aangetaste gebieden kunnen wit, rood of gemengd wit-rood, en glad of verheven zijn. Een andere vorm van kanker wordt ‘verruceus (wratachtig) carcinoom' genoemd, dat eruit ziet als een wit gegroefd oppervlak op het mondslijmvlies (mucosa).

Andere typen kanker, zoals melanoom en het Kaposi-sarcoom, komen minder vaak voor. Een melanoom houdt meestal verband met eerdere zonnebrand en doet zich voor aan het huidoppervlak. Soms ontstaat het echter in de mond, meestal op het gehemelte, soms als gevolg van een uitzaaiing vanaf een plaats op de huid. Een kwaadaardig melanoom heeft vaak ongelijke, onregelmatig gevormde randen en varieert in kleur van donkerblauw of bruin tot zwart. De kleur kan echter ongelijkmatig zijn, of zelfs gevlekt. Net als bij de meeste vormen van kanker bloedt de tumor af en toe. Kaposi-sarcoom is een vorm van kanker van de bloedvaten dicht bij de huid en in het slijmvlies van mond en keel, vooral bij aidspatiënten (zie Huidkanker: Kaposi-sarcoom). Als zich Kaposi-sarcoom in de mond voordoet, is dat meestal op het gehemelte. De tumor is gewoonlijk paars of bruin, en licht verheven.

In de speekselklieren komt kanker veel minder vaak voor dan goedaardige gezwellen. De meest voorkomende vorm van kanker is muco-epidermoïdcarcinoom, dat gewoonlijk in een kleine speekselklier in het gehemelte ontstaat. Het kan zich ook in de vorm van een knobbel in een van de grote speekselklieren voordoen, onder of achter de onderkaak.

Onder kanker van het kaakbeen vallen onder meer osteosarcoom en metastatische tumoren (tumoren die vanuit een ander deel van het lichaam naar de kaak zijn uitgezaaid).

Symptomen

Mondkanker is gewoonlijk gedurende lange tijd pijnloos, maar uiteindelijk ontstaat er toch pijn. De pijn begint gewoonlijk wanneer de kanker nabijgelegen zenuwen aantast. Wanneer pijn door kanker van tong of gehemelte begint, doet dit zich gewoonlijk voor bij het slikken, net als bij een pijnlijke keel.

Tumoren van de speekselklieren kunnen in het beginstadium pijnlijk zijn, maar dat hoeft niet. Wanneer deze tumoren wel pijnlijk worden, kan de pijn door voedsel worden verergerd, doordat door voedsel gestimuleerde afscheiding van speeksel niet kan afvloeien. Kanker in het kaakbeen veroorzaakt vaak pijn en gevoelloosheid of een vreemd tintelend gevoel (paresthesie) dat enigszins lijkt op een verdoving in de mond die aan het uitwerken is. Kanker van de lip of wang wordt soms pas pijnlijk wanneer per ongeluk op het gezwollen weefsel wordt gebeten.

Plaveiselcelcarcinomen van de tong lijken vaak op woekerende zweren (ulcera) en breiden zich vaak uit naar de onderliggende weefsels. Kwaadaardige tumoren aan de lip en in andere delen van de mond voelen vaak hard aan en zitten vast aan onderliggend weefsel, terwijl de meeste goedaardige gezwellen in dit gebied vrij kunnen worden bewogen. Door het pruimen van tabak kunnen op de binnenkant van de wangen witte geribbelde bulten ontstaan, die zich kunnen ontwikkelen tot verruceus (wratachtig) carcinoom. Kwaadaardige tumoren groeien vaak snel en voelen hard aan. Kanker die in de kleine speekselklieren ontstaat, valt meestal op als een kleine zwelling.

Verkleurde gebieden van het tandvlees, de tong of het mondslijmvlies kunnen een aanwijzing voor kanker zijn. Een gebied in de mond dat onlangs bruin is geworden of donker is verkleurd, kan een melanoom zijn (zie Gezwellen in de mond: Kwaadaardige gezwellen). Soms ontstaat er een bruine, vlakke, sproetachtige vlek (rokersvlek) op de plek waar een sigaret of pijp meestal tussen de lippen wordt gehouden.

Diagnose

Een vermoeden van mondkanker ontstaat op grond van uiterlijk en de symptomen. Artsen moeten onderscheid maken tussen een melanoom en normale pigmentatie of verkleuring door andere oorzaken. Alleen door middel van een biopsie (verwijderen van een stukje weefsel voor microscopisch onderzoek) kan echter worden vastgesteld of een verdachte plek kwaadaardig is.

Op röntgenfoto's is het verschil tussen kwaadaardige kaaktumoren en cysten, goedaardige botgezwellen en uitzaaiingen van kanker elders in het lichaam niet altijd te zien. Wel kunnen op röntgenfoto's de onregelmatige randen van kaakkanker zichtbaar zijn of kan het verlies van delen van nabijgelegen gebitselementen zichtbaar zijn, wat kenmerkend kan zijn voor een snelgroeiend kankergezwel.

Preventie

Door het vermijden van overmatig alcohol- en tabaksgebruik neemt het risico van de meeste vormen van mondkanker aanmerkelijk af. Ook het weg laten slijpen van ruwe randjes van beschadigde elementen of vullingen werkt preventief. Er zijn aanwijzingen dat antioxidatieve vitaminen, zoals vitamine C en E, mogelijk extra bescherming bieden, maar nader onderzoek is nog noodzakelijk. Het risico van lipkanker wordt kleiner als de lippen niet aan zonlicht worden blootgesteld. Als een groot gebied van de lip door zonlicht is beschadigd, kan het ontstaan van kanker daarin worden voorkomen door het gehele buitenste oppervlak via een operatieve ingreep of een laserbehandeling af te schaven.

Prognose en behandeling

Kankergezwellen die in of rond de mond ontstaan, kunnen naar de nabijgelegen lymfeklieren uitzaaien. Deze worden dan hard en gezwollen. De uitzaaiing van kanker naar verderliggende delen van het lichaam komt bij plaveiselcelcarcinoom niet vaak voor, maar komt vaker voor bij een osteosarcoom en komt zeer vaak voor bij een melanoom, dat organen als de hersenen kan bereiken.

Als de tumor (samen met omliggend, gezond weefsel) voordat de kanker naar de lymfeklieren is uitgezaaid volledig wordt verwijderd, is de kans op genezing van plaveiselcelcarcinoom groot. Gemiddeld overleeft 60% van de mensen de eerste 5 jaar nadat de diagnose is gesteld. Als de kanker echter naar de lymfeklieren is uitgezaaid, dan is de overlevingskans na 5 jaar nog maar 40%. Helaas is het genezingspercentage bij plaveiselcelcarcinoom gedurende de laatste decennia niet erg toegenomen. Verruceus carcinoom, daarentegen, is zelden fataal doordat deze vorm van kanker zich pas op latere leeftijd ontwikkelt, langzaam groeit en weinig uitzaait. Bij melanomen is het overlevingspercentage na 5 jaar slechts 5 tot 10%.

Bij plaveiselcelcarcinoom en de meeste andere vormen van mondkanker zijn chirurgie en bestraling de aangewezen behandelmethoden. Deze twee methoden worden vaak gecombineerd, vooral bij grotere kankergezwellen. Een melanoom wordt voornamelijk operatief behandeld omdat de tumor gewoonlijk niet op bestraling reageert.

Tijdens de operatie kan de omvang van de tumor worden bepaald. Mogelijk moeten daarbij ook de lymfeklieren onder en achter de kaak en in de hals worden verwijderd. Daarom kan een dergelijke ingreep tot verminking leiden die traumatiserend kan zijn. Er worden tegenwoordig echter nieuwere methoden gebruikt, waarmee de verminking tot een minimum wordt beperkt. Mohs-chirurgie is een methode voor het tijdens verschillende fasen van de operatie bepalen van de omvang van een ziekte door elke laag weefsel na verwijdering onder de microscoop te onderzoeken. Deze vorm van chirurgie brengt in het geval van de lippen de verminking tot een minimum terug, net als het gebruik van laser voor vernietiging van kankercellen. Nadat de ziekte onder controle is gebracht, kan de functie door middel van reconstructieve chirurgie worden verbeterd en kan het normale uiterlijk min of meer worden hersteld. Weggenomen tanden en kaakdelen kunnen door deelprothesen worden vervangen.

Een patiënt met mondkanker kan worden geopereerd en daarna bestraald of alleen maar worden bestraald. Hoewel bestraling niet altijd genezend is, vooral niet als de tumor omvangrijk is, wordt deze behandeling soms toegepast om de tumor te laten krimpen en zo de symptomen te verlichten (palliatie). Vaak gaan de speekselklieren door stralingstherapie kapot waardoor een droge mond ontstaat, wat kan leiden tot gaatjes en andere gebitsproblemen. Als de speekselklieren niet zijn vernietigd, herstelt de speekselproductie zich gewoonlijk verscheidene weken nadat de stralingstherapie is afgerond. Omdat aan bestraling blootgesteld kaakbot niet meer goed geneest, moet het gebit eerst in orde worden gemaakt voordat met bestraling wordt begonnen. Alle tanden en kiezen die een ontsteking kunnen veroorzaken worden getrokken, waarna de tijd wordt genomen om de wond te laten genezen voordat er met bestraling wordt begonnen.

Een goede mondhygiëne is van essentieel belang bij mensen die voor mondkanker zijn bestraald. De mond zal slecht genezen als er later ooit mondchirurgie, zoals trekken van tanden, noodzakelijk is. Zo dient het gebit regelmatig door een tandarts te worden gecontroleerd en thuis grondig te worden verzorgd, onder meer met dagelijkse fluoridebehandeling. Als het toch ooit noodzakelijk is een tand of kies te trekken, kan behandeling met zuurstof onder hoge druk bijdragen aan de genezing van de kaak zonder afsterving van bot en omliggend weefsel in het bestraalde gebied (osteoradionecrose).

Het is gebleken dat chemotherapie bij de behandeling van de meeste vormen van mondkanker weinig zin heeft. Als een operatie niet mogelijk is, wordt bij een melanoom chemotherapie toegepast, maar over het algemeen vertraagt dit het overlijden slechts en treedt er geen genezing op.

Laatste volledige inspectie/herziening februari 2003

Naar boven

Vorige: Goedaardige gezwellen

Volgende: Premaligne afwijkingen

Illustraties
Tabellen
Disclaimer