MERCK MANUAL MEDISCH HANDBOEK
Tips voor betere resultaten
ABCDEFGHI
JKLMNOPQR
STUVWXYZ

Sectie

Hoofdstuk

Onderwerp

Gastritis

Gastritis is een ontsteking van het maagslijmvlies.

Het maagslijmvlies is bestand tegen irritatie en is doorgaans bestand tegen zeer sterk zuur. Desondanks kan bij gastritis het maagoppervlak geïrriteerd en ontstoken raken.

Oorzaken

Gastritis kan worden veroorzaakt door veel factoren, waaronder infectie, beschadiging en aandoeningen van het immuunsysteem.

Gastritis kan door infecties met bacteriën, virussen of schimmels worden veroorzaakt. Wereldwijd is een infectie door de bacterie Helicobacter pylori de meest voorkomende oorzaak van gastritis. Gastritis door een virus- of schimmelinfectie kan voorkomen bij mensen met een langdurige ziekte of een verzwakte afweer, zoals mensen met aids of kanker of mensen die immunosuppressiva gebruiken.

Bij erosieve gastritis is sprake van zowel ontsteking als uitholling van het maagslijmvlies. Erosieve gastritis wordt veroorzaakt door irriterende stoffen, zoals geneesmiddelen, vooral acetylsalicylzuur Handelsnaam
Acetylsalicylzuur
Aspirine
Aspro
(aspirine) en andere NSAID's, door de ziekte van Crohn, door bacteriële en virale infecties en door het inslikken van corrosieve (bijtende) stoffen. Bij sommige mensen kan zelfs één kinderaspirine per dag het maagslijmvlies beschadigen. Erosieve gastritis kan plotseling ontstaan, maar ontstaat vaker langzaam en meestal bij mensen die verder gezond zijn.

Acute stressgastritis is eigenlijk een vorm van erosieve gastritis en wordt door een plotselinge ziekte of door letsel veroorzaakt. Het letsel hoeft niet de maag te betreffen. Veelvoorkomende oorzaken zijn bijvoorbeeld uitgebreide brandwonden en verwondingen die met hevige bloedingen gepaard gaan. Het is niet precies bekend waarom ernstige ziekte tot gastritis kan leiden, maar dit kan verband houden met een verminderde bloedtoevoer naar de maag of met een afname van het vermogen van het maagslijmvlies zichzelf te beschermen en te vernieuwen.

Gastritis door radiotherapie kan optreden als de borst of de bovenbuik linksonder wordt bestraald, wat het maagslijmvlies kan irriteren.

Gastritis na gastrectomie komt voor bij mensen bij wie een deel van de maag operatief is verwijderd (een ingreep die ‘partiële gastrectomie' wordt genoemd). De ontsteking treedt meestal op de plaats waar het weefsel is gehecht op. Aangenomen wordt dat gastritis na gastrectomie ontstaat doordat de operatie de bloedtoevoer naar het maagslijmvlies belemmert of het maagslijmvlies blootstelt aan een overmatige hoeveelheid gal (het groengele spijsverteringssap dat door de lever wordt geproduceerd).

Atrofische gastritis komt voor als antistoffen (zie Biologie van het afweersysteem: Antilichamen) een reactie aangaan met het maagslijmvlies waardoor het slijmvlies bijzonder dun wordt en veel of alle cellen verliest die zuur en enzymen produceren. Deze aandoening komt meestal voor bij ouderen, vooral bij mensen die chronisch zijn geïnfecteerd door de bacterie Helicobacter pylori. De aandoening komt ook vaak voor bij mensen die een deel van hun maag hebben laten verwijderen.

Eosinofiele gastritis kan het gevolg zijn van een allergische reactie op een spoelworminfectie. In andere gevallen is de oorzaak onbekend. Bij dit type gastritis hopen eosinofiele granulocyten (een soort witte bloedcellen) zich op in de maagwand.

De ziekte van Ménétrier, waarvan de oorzaak onbekend is, is een vorm van gastritis waarbij in de maagwand dikke grote plooien, vergrote klieren en met vloeistof gevulde cysten ontstaan. De ziekte kan het gevolg zijn van een abnormale immuunreactie en is tevens in verband gebracht met infectie door de bacterie Helicobacter pylori.

Bij gastritis door plasmacellen hopen plasmacellen (een soort witte bloedcellen) zich in de maagwand en andere organen op. Waarom dit gebeurt, is niet bekend.

Symptomen en complicaties

Gastritis veroorzaakt meestal geen symptomen. Wanneer symptomen optreden, zijn deze afhankelijk van de oorzaak en kan het gaan om pijn en ongemak of misselijkheid en overgeven, problemen die vaak worden aangeduid als ‘indigestie'. Gastritis kan leiden tot zweren en in dit geval kunnen de symptomen erger worden.

Misselijkheid en overgeven (met tussenpozen) kunnen het gevolg zijn van erosieve gastritis, gastritis door radiotherapie, de ziekte van Ménétrier en gastritis door plasmacellen. Er kan ook sprake zijn van pijn of ongemak (dyspepsie), vooral bij erosieve gastritis, gastritis door radiotherapie, gastritis na gastrectomie en atrofische gastritis. Pijn of ongemak (in zeer lichte vorm) komt ook voor bij acute stressgastritis.

Zweren kunnen bij verschillende soorten gastritis ontstaan, vooral bij acute stressgastritis, erosieve gastritis en gastritis door radiotherapie. De zweren kunnen bloeden, waardoor de patiënt bloed braakt (haematemesis) of teerachtige zwarte ontlasting (melaena) produceert. Acute stressgastritis kan binnen een paar dagen na een ziekte of verwonding leiden tot bloedende zweren, terwijl de bloedingen in het geval van erosieve gastritis of gastritis door radiotherapie meestal langzamer ontstaan. Aanhoudende bloedingen kunnen leiden tot symptomen van bloedarmoede (anemie), waaronder vermoeidheid, slapheid en een licht gevoel in het hoofd. Als een zweer de maagwand perforeert, kan de maaginhoud in de buikholte terechtkomen, wat leidt tot peritonitis (ontsteking en meestal infectie van het buikvlies) en plotselinge verergering van de pijn.

Sommige complicaties van gastritis ontstaan slechts langzaam. De littekenvorming bij en vernauwing van de maaguitgang die bij gastritis (vooral door radiotherapie en eosinofiele gastritis) kan optreden, kan ernstige misselijkheid en veelvuldig overgeven veroorzaken. Bij de ziekte van Ménétrier kunnen vochtophoping en weefselzwelling (oedeem) optreden als gevolg van eiwitverlies in het ontstoken maagslijmvlies. Ongeveer 10% van de mensen met de ziekte van Ménétrier krijgt enkele jaren later maagkanker. Gastritis na gastrectomie en atrofische gastritis kunnen leiden tot symptomen van bloedarmoede, zoals vermoeidheid en slapheid, vanwege verminderde productie van intrinsic factor. Dit is een eiwit dat vitamine B12 bindt, waardoor deze kan worden geresorbeerd en bij de aanmaak van rode bloedcellen kan worden gebruikt. Bij een klein percentage van de patiënten met atrofische gastritis ontstaat een aandoening met de naam ‘metaplasie', waarbij cellen van de maagwand veranderen en precancereus worden. Bij een nog kleiner percentage patiënten leidt metaplasie daadwerkelijk tot maagkanker.

Diagnose

Een arts vermoedt de diagnose ‘gastritis' te kunnen stellen als iemand een onaangenaam gevoel of pijn in de bovenbuik heeft of misselijk is. Onderzoek is meestal niet nodig. Als de arts echter niet zeker is van de diagnose of als de symptomen door behandeling niet verdwijnen, kan onderzoek van de maag met behulp van een endoscoop (een buigzame kijkbuis) (zie Symptomen en diagnose van spijsverteringsstoornissen: Endoscopie)nodig zijn. Indien nodig kan de arts een biopsie verrichten (verwijdering van een stukje weefsel voor microscopisch onderzoek).

Behandeling

Ongeacht de oorzaak van gastritis kunnen de symptomen worden bestreden met geneesmiddelen die maagzuur neutraliseren of de productie daarvan verminderen. (zie Maagaandoeningen: Preventie en behandeling)

Bij lichte symptomen is het vaak voldoende om antacida (zuurremmers) te gebruiken, die zuur neutraliseren dat reeds is geproduceerd en afgescheiden in de maag. Antacida moeten echter meerdere malen per dag worden gebruikt en hebben vaak diarree of obstipatie tot gevolg. Geneesmiddelen die de zuurproductie verminderen, zijn onder andere histamine-2 (H2)-receptorantagonisten en protonpompremmers. H2-receptorantagonisten zijn meestal effectiever dan antacida bij het verlichten van symptomen en veel mensen vinden ze veel gemakkelijker in het gebruik. Als krachtigste behandeling worden protonpompremmers voorgeschreven. Wanneer bij gastritis sprake is van een infectie worden ook antibiotica voorgeschreven. De arts kan sucralfaat Handelsnaam
Ulcogant
voorschrijven, dat helpt om irritatie te voorkomen. Wanneer gastritis leidt tot zweervorming waardoor perforatie (doorboring) van de maagwand optreedt, is een spoedoperatie nodig.

Mensen met erosieve gastritis kunnen beter geen geneesmiddelen gebruiken die het maagslijmvlies irriteren, zoals NSAID's. Sommige artsen schrijven protonpompremmers of misoprostol Handelsnaam
Cytotec
voor om het maagslijmvlies te beschermen. COX2-remmers (een nieuw type NSAID) als celecoxib Handelsnaam
Celebrex
zullen het maagslijmvlies echter minder snel irriteren dan de oudere NSAID's.

De meeste mensen met acute stressgastritis herstellen volledig wanneer de onderliggende oorzaak (ziekte, letsel of bloeding) wordt behandeld. Bij 2% van de patiënten op intensivecareafdelingen treden echter door acute stressgastritis zware bloedingen op die fataal kunnen zijn. Artsen proberen daarom na een zware ziekte, ernstig letsel of ernstige brandwonden acute stressgastritis te voorkomen. Daarom worden na operaties en op de meeste intensivecareafdelingen vaak geneesmiddelen toegediend die de productie van maagzuur verminderen. Deze geneesmiddelen worden ook gebruikt om de zweren te behandelen die kunnen ontstaan. Bij patiënten met zware bloedingen als gevolg van acute stressgastritis is een breed scala van behandelingen toepasbaar. Weinig van deze behandelingen verbeteren echter de prognose. Bloedtransfusies kunnen de bloedingen zelfs verergeren. De bloedingsplaatsen kunnen tijdelijk worden dichtgeschroeid (gecauteriseerd) tijdens endoscopie, maar als de onderliggende aandoening blijft bestaan, zullen de bloedingen opnieuw optreden. Als de bloedingen aanhouden en de situatie levensbedreigend is, moet mogelijk de gehele maag worden verwijderd.

Bij gastritis na gastrectomie of atrofische gastritis is geen behandeling mogelijk. Mensen met bloedarmoede door verminderde opname van vitamine B12, waarvan sprake is bij atrofische gastritis, hebben de rest van hun leven aanvullende vitamine-injecties nodig.

Bij eosinofiele gastritis kunnen corticosteroïden of een operatie nodig zijn om de afsluiting van de maaguitgang op te heffen. De ziekte van Ménétrier kan worden behandeld door de maag geheel of gedeeltelijk te verwijderen. Behandeling met geneesmiddelen is hierbij niet effectief.

illustrative-material.sidebar 1

Infectie van de maag

Infectie met de bacteriesoort Helicobacter pylori is wereldwijd de meest voorkomende oorzaak van gastritis. Infectie met H. pylori is tevens een van de meest voorkomende oorzaken van een maagzweer (ulcus pepticum).

De bacterie H. pylori groeit in de beschermende slijmlaag van de maagbekleding, waar hij minder is blootgesteld aan de sterk zure sappen die door de maag worden geproduceerd. Vrijwel alle mensen met een H. pylori-infectie hebben gastritis, die de gehele maag of alleen het laatste deel (antrum) kan aantasten. Infectie kan soms tot erosieve gastritis leiden. H. pylori draagt bij aan het ontstaan van zweren doordat de bacterie de normale afweer tegen maagzuur verstoort en toxinen produceert. Bij een klein aantal mensen ontstaan andere aandoeningen die in verband zijn gebracht met langdurige H. pylori-infectie, zoals maagkanker.

Bij de meeste patiënten met gastritis door infectie met H. pylori ontstaan geen symptomen, maar mensen die wel symptomen krijgen, vertonen de symptomen die kenmerkend zijn voor gastritis, zoals indigestie en pijn of een onaangenaam gevoel in de bovenbuik. Zweren door infectie met H. pylori veroorzaken symptomen die vergelijkbaar zijn met die van zweren met een andere oorzaak, waaronder pijn in de bovenbuik.

H. pylorikan worden opgespoord met onderzoek waarbij wordt gebruikgemaakt van adem- of ontlastingsmonsters. Met deze onderzoeken worden alleen mensen met een actieve H. pylori-infectie geïdentificeerd. Daarnaast kan bloed worden onderzocht om de concentratie antilichamen tegen H. pylori te meten. De concentratie antilichamen kan echter soms nog jaren nadat de H. pylori-infectie is genezen, worden gedetecteerd.

Infectie met H. pylori moet met antibiotica worden behandeld. De meest toegepaste behandeling van H. pylori-infectie omvateen protonpompremmer om de zuurproductie te verminderen, die wordt gecombineerd met twee antibiotica, zoals amoxicilline Handelsnaam
Amoxicilline
Clamoxyl
Flemoxin
en metronidazol Handelsnaam
Flagyl
Elyzol
Metrogel
Rozex
, die gedurende 7 tot 14 dagen tweemaal daags worden ingenomen. Een andere frequent toegepaste optie is de combinatie van bismutsubsalicylaat (een middel dat lijkt op sucralfaat Handelsnaam
Ulcogant
), tetracycline Handelsnaam
Tetracycline
(een antibioticum) en metronidazol Handelsnaam
Flagyl
Elyzol
Metrogel
Rozex
(een antibioticum) met een protonpompremmer. Bij deze behandeling moeten echter gedurende 7 tot 14 dagen maximaal viermaal per dag vier verschillende geneesmiddelen worden ingenomen. De kans dat een maagzweer na een jaar weer terugkomt, varieert van 60 tot 80% bij mensen die niet met antibiotica zijn behandeld, tot minder dan 20% bij mensen die wel met antibiotica zijn behandeld. Daarnaast kunnen door de behandeling van een infectie met H. pylori zweren genezen die niet reageerden op eerdere behandelingen.

Laatste volledige inspectie/herziening februari 2003

Naar boven

Vorige: Introductie

Volgende: Gastro-oesofageale reflux

Illustraties
Tabellen
Disclaimer