MERCK MANUAL MEDISCH HANDBOEK
Tips voor betere resultaten
ABCDEFGHI
JKLMNOPQR
STUVWXYZ

Sectie

Hoofdstuk

Onderwerp

Introductie

Gastro-enteritis omvat een groep aandoeningen die doorgaans worden veroorzaakt door infectie met een micro-organisme of inname van chemische toxinen.

Gastro-enteritis bestaat meestal uit lichte tot ernstige diarree die gepaard kan gaan met verlies van eetlust, misselijkheid, overgeven, krampen en een onaangenaam gevoel in de buik. Hoewel gastro-enteritis bij een gezonde volwassene meestal niet ernstig is en slechts een onaangenaam gevoel en ongemak veroorzaakt, kan het bij zeer zieke, zeer jonge en zeer oude mensen levensbedreigende uitdroging (zie Vochtbalans: Uitdroging)en een verstoring van de elektrolytenbalans (zie Mineralen en elektrolyten: Introductie)veroorzaken.

Oorzaken

De micro-organismen die gastro-enteritis veroorzaken, kunnen ook van mens op mens worden overgedragen, vooral als iemand met diarree niet goed zijn handen wast na een stoelgang. Een persoon en soms een grote groep mensen (in dit geval is sprake van een epidemie) kan tevens geïnfecteerd raken door het eten van voedsel of het drinken van water dat door geïnfecteerde ontlasting is besmet. De meeste voedingsmiddelen kunnen worden besmet met bacteriën en kunnen gastro-enteritis veroorzaken als ze niet goed worden verhit of niet worden gepasteuriseerd. Soms wordt op onverwachte wijze verontreinigd water ingeslikt, bijvoorbeeld tijdens het zwemmen in een vijver die is verontreinigd door ontlasting van een dier of in een zwembad dat is verontreinigd door ontlasting van iemand anders. In sommige gevallen wordt gastro-enteritis overgebracht door contact met dieren die het infectieuze micro-organisme bij zich dragen.

Bepaalde bacteriën produceren toxinen waardoor cellen in de darmwand water en elektrolyten gaan afscheiden. Een van deze toxinen, geproduceerd door de bacterie Vibrio cholerae, is verantwoordelijk voor de waterige diarree die het voornaamste symptoom is van cholera. Andere Vibrio-soorten, vaak aanwezig in rauwe schelpdieren, veroorzaken een vergelijkbare, maar minder ernstige vorm van gastro-enteritis. Een toxine geproduceerd door de veelvoorkomende bacterie Escherichia coli(E. coli) kan diarree onder reizigers veroorzaken en verklaart sommige uitbarstingen van diarree op kinderafdelingen in ziekenhuizen.

Sommige bacteriën (zoals bepaalde stammen van E. coli, Campylobacter, Shigella en Salmonella) koloniseren het darmslijmvlies. Ze beschadigen de onderliggende cellaag en veroorzaken kleine zweertjes (ulcera) die gaan bloeden, waardoor een aanzienlijke hoeveelheid vocht met eiwitten en elektrolyten weglekt.

Naast bacteriën kunnen ook een aantal virussoorten gastro-enteritis veroorzaken, onder meer de rotavirussen en het Norwalk-virus. In gematigde streken worden 's winters het grootste deel van de diarreegevallen die ernstig genoeg zijn om peuters en kleuters in het ziekenhuis te doen belanden door rotavirussen veroorzaakt.

Bepaalde darmparasieten, bijvoorbeeld Giardia lamblia, blijven plakken aan of koloniseren het darmslijmvlies en veroorzaken misselijkheid, braken, diarree en een algeheel gevoel van malaise. De hierdoor veroorzaakte infectie, ‘giardiasis' genaamd, treedt vaker op in koude streken, maar komt over de gehele wereld voor. Als de ziekte aanhoudt (en chronisch wordt), kan de opname van voedingsstoffen door het lichaam worden verhinderd, een aandoening die ‘malabsorptiesyndroom' wordt genoemd. Een andere darmparasiet, Cryptosporidium, veroorzaakt waterige diarree die soms gepaard gaat met buikkramp, misselijkheid en braken. De hierdoor veroorzaakte infectie, die ‘cryptosporidiosis' wordt genoemd, is bij verder gezonde mensen meestal licht van aard, maar kan bij mensen met een verminderde afweer ernstig of fataal zijn. Zowel bij Giardia als bij Cryptosporidium vindt infectie meestal plaats door het drinken van verontreinigd water.

Gastro-enteritis kan een gevolg zijn van het eten van chemische toxinen. Deze toxinen worden meestal geproduceerd door planten, zoals giftige paddestoelen, of door bepaalde soorten exotische zeevissen en schelpdieren en zijn dus niet het resultaat van een infectie. Gastro-enteritis als gevolg van chemische toxiciteit kan ook optreden na consumptie van water of voedsel dat is verontreinigd met chemische stoffen zoals arsenicum, lood, kwik of cadmium of door het eten van grote hoeveelheden zuurrijke voedingsmiddelen, zoals citrusvruchten en tomaten.

illustrative-material.sidebar 1

Gastro-enteritis als bijwerking van geneesmiddelen

Misselijkheid, braken en diarree zijn veelvoorkomende bijwerkingen van een groot aantal geneesmiddelen. Frequente boosdoeners zijn maagzuurremmers (antacida) met een hoge magnesiumconcentratie, antibiotica, middelen tegen kanker (chemotherapeutica), colchicine (tegen jicht), digoxine Handelsnaam
Lanoxin
(doorgaans gebruikt bij hartfalen of bepaalde hartritmestoornissen) en laxeermiddelen. Misbruik van laxeermiddelen kan leiden tot zwakte, braken, diarree, verlies van elektrolyten en andere stoornissen.

Het kan moeilijk zijn om vast te stellen of een geneesmiddel ook gastro-enteritis veroorzaakt. In lichte gevallen kan de patiënt worden gevraagd tijdelijk met het geneesmiddel te stoppen. Als de symptomen verminderen wanneer het middel niet meer wordt gebruikt en opnieuw optreden wanneer inname wordt hervat, kan het geneesmiddel de oorzaak zijn van de maag-darmklachten. Bij ernstige gevallen van gastro-enteritis kan de arts adviseren het gebruik van het geneesmiddel permanent te staken.

Symptomen

Het soort en de ernst van de symptomen zijn afhankelijk van het type micro-organisme of toxine en de hoeveelheid die daarvan is ingenomen. De symptomen variëren ook afhankelijk van de weerstand van het individu. De symptomen beginnen vaak plotseling, soms op dramatische wijze, met verlies van eetlust, misselijkheid en braken. Er kan gerommel in de darmen hoorbaar zijn en buikkramp optreden. Diarree is het meest voorkomende symptoom en hierin kan zichtbaar bloed en slijm aanwezig zijn. Door gasontwikkeling kunnen bepaalde stukken darm op pijnlijke wijze uitzetten. De patiënt kan koorts hebben, een algeheel gevoel van malaise en last van pijnlijke spieren en extreme vermoeidheid.

Ernstig overgeven en diarree kunnen tot sterke uitdroging (zie Vochtbalans: Uitdroging) leiden. Symptomen van uitdroging zijn onder andere slapheid, minder frequente urinelozing, een droge mond en bij zuigelingen een tekort aan traanvocht bij het huilen. Overmatig overgeven of diarree kan tot een lage kaliumconcentratie in het bloed (hypokaliëmie) leiden. Ook de natriumconcentratie van het bloed kan sterk dalen (hyponatriëmie), vooral als iemand het verloren lichaamsvocht compenseert met dranken die weinig zout bevatten, zoals water en thee. Wanneer water en elektrolyten niet in balans zijn, is dit mogelijk gevaarlijk, vooral bij kinderen, ouderen en mensen met chronische ziekten.

Diagnose

De diagnose ‘gastro-enteritis' is meestal op grond van de symptomen alleen al duidelijk, maar dat geldt vaak niet voor de oorzaak. Soms zijn gezinsleden of collega's kort daarvoor ziek geweest met vergelijkbare symptomen. In andere gevallen is de gastro-enteritis terug te brengen tot onvoldoende verhit, bedorven of besmet voedsel, zoals rauwe zeevis, schelpdieren of mayonaise die te lang buiten de koelkast heeft gestaan. Ook reizen die kort daarvoor zijn gemaakt, vooral naar bepaalde gebieden in het buitenland, kunnen aanwijzingen geven over de oorzaak.

Als de symptomen ernstig zijn of langer dan 48 uur aanhouden, wordt de ontlasting onderzocht op witte bloedcellen en op de aanwezigheid van bacteriën, virussen of parasieten. In zeldzame gevallen kan laboratoriumonderzoek van braaksel, voedsel of bloed helpen om de oorzaak vast te stellen.

Als de symptomen langer dan een paar dagen aanhouden, moet de arts mogelijk met behulp van een coloscoop (een buigzame kijkbuis) de dikke darm onderzoeken om te bepalen of de patiënt eventueel een aandoening als colitis ulcerosa heeft.

Preventie en behandeling

Omdat de meeste micro-organismen die gastro-enteritis veroorzaken van persoon op persoon worden overgedragen, vooral door direct of indirect contact met besmette ontlasting, is goed handen wassen met zeep en water na de stoelgang de meest effectieve preventiemethode. Om infecties door voedsel te voorkomen, dienen vlees en eieren goed te worden verhit en dienen etensresten na het koken direct te worden gekoeld. Alleen gepasteuriseerde zuivelproducten en gepasteuriseerd appelsap mogen worden geconsumeerd. Bij baby's kan gastro-enteritis eenvoudig en doeltreffend worden voorkomen door borstvoeding te geven.

Meestal is het drinken van voldoende vloeistof de enige noodzakelijke behandeling bij gastro-enteritis. Zelfs iemand die overgeeft, dient zoveel mogelijk te drinken door telkens kleine slokjes te nemen. Als het braken of de diarree lang aanhoudt of iemand ernstig uitgedroogd raakt, moeten mogelijk vocht en elektrolyten intraveneus worden toegediend. Aangezien kinderen relatief snel uitdrogen, moeten ze vloeistof met de juiste verhouding van zouten en suikers toegediend krijgen. Alle in de handel verkrijgbare oplossingen voor het aanvullen van verloren vocht en elektrolyten (rehydratievloeistoffen) zijn geschikt. Koolzuurhoudende dranken, thee, sportdranken, cafeïnehoudende dranken en vruchtensappen zijn niet geschikt. Bij volwassenen kan de arts een geneesmiddel geven in de vorm van een injectie of zetpil, om ernstig overgeven tegen te gaan. Deze geneesmiddelen worden meestal niet aan jonge kinderen gegeven.

Naarmate de symptomen verminderen, kan de patiënt geleidelijk ongekruid voedsel aan het menu toevoegen, bijvoorbeeld gekookte graanproducten, bananen, rijst, appelmoes en toast. Als de diarree aanhoudt nadat gedurende 12 tot 24 uur geen gekruid voedsel is gegeten en als er geen bloed in de ontlasting aanwezig is, wat op een ernstiger bacteriële infectie kan duiden, kan de arts een geneesmiddel als difenoxylaat voorschrijven of adviseren een zelfzorgmiddel als loperamide Handelsnaam
Imodium
Diacure
Diarem
of bismutsubsalicylaat te gebruiken. Deze geneesmiddelen worden meestal niet aan jonge kinderen gegeven.

Omdat antibiotica diarree kunnen veroorzaken en de groei van organismen bevorderen die resistent zijn tegen antibiotica, zijn ze zelden geschikt, zelfs niet wanneer bekend is welke bacterie de gastro-enteritis heeft veroorzaakt. Antibiotica kunnen echter wel worden gebruikt bij infecties met bepaalde bacteriën, zoals Campylobacter, Shigella, Salmonella en Vibrio cholerae.

illustrative-material.table-short 1

MICRO-ORGANISMEN DIE GASTRO-ENTERITIS VEROORZAKEN 
micro-organisme veelvoorkomende bronnen symptomen antimicrobieel gebruik

Campylobacter

eten van besmet vlees (vooral onvoldoende verhit gevogelte), drinken van besmet water of ongepasteuriseerde melk

vaak bloederige, soms waterige diarree die een dag tot langer dan een week aanhoudt

wanneer in het beginstadium van de ziekte antibiotica worden voorgeschreven, kan dit de duur van de symptomen verkorten (bijvoorbeeld erytromycine Handelsnaam
Erythrocine
Aknemycin
Eryderm
Inderm
Zineryt
, ciprofloxacine Handelsnaam
Ciloxan
Ciproxin
)

Salmonella

eten van besmet voedsel (rauwe eieren, kip), contact met reptielen (leguanen, slangen, schildpadden)

hoge koorts, buikkramp, misselijkheid, overgeven, diarree die al of niet bloederig is; symptomen houden meestal 3 tot 7 dagen aan

meestal worden geen antibiotica voorgeschreven

Shigella

overdracht van persoon op persoon, meestal in kinderdagverblijven

kan licht of ernstig van aard zijn; in lichte gevallen waterige, losse ontlasting; in ernstige gevallen hoge koorts, ernstige buikkramp, pijnlijke ontlasting met daarin bloed en slijm; symptomen houden zonder behandeling meestal een week aan

antibiotica verkorten duur van de ziekte en verlagen risico van besmetting van anderen (bijvoorbeeld ciprofloxacine Handelsnaam
Ciloxan
Ciproxin
, trimethoprim Handelsnaam
Monotrim
Wellcoprim
, sulfamethoxazol)

Escherichia coli

eten van onvoldoende verhit rundergehakt, drinken van niet-gepasteuriseerde melk of sappen, zwemmen in besmette zwembaden, overdracht van persoon op persoon, aanraken van geïnfecteerde dieren en vervolgens de vingers in de mond steken

plotselinge buikkramp, waterige diarree die meestal binnen 24 uur bloederig wordt, hemolytisch-uremisch syndroom

geen antibiotica

Clostridium difficile

meestal veroorzaakt door overmatige groei van bacteriën bij mensen die antibiotica hebben gebruikt

diarree

gebruik van antibiotica wordt stopgezet, maar in sommige gevallen wordt oraal metronidazol Handelsnaam
Flagyl
Elyzol
Metrogel
Rozex
voorgeschreven

Entamoeba histolytica

eten of drinken van besmet voedsel of water

bloederige diarree, buikpijn, gewichtsverlies dat 1 tot 3 weken aanhoudt; kan infectie in lever en andere organen veroorzaken

antiparasitaire geneesmiddelen worden voorgeschreven (bijvoorbeeld metronidazol Handelsnaam
Flagyl
Elyzol
Metrogel
Rozex
, clioquinol)

enterotoxigene E. coli

eten of drinken van besmet voedsel of water

frequente waterige diarree; houdt meestal 3 tot 5 dagen aan

antibiotica (bijvoorbeeld ciprofloxacine Handelsnaam
Ciloxan
Ciproxin
, azitromycine Handelsnaam
Zithromax
) kunnen helpen om de duur van de ziekte te bekorten

Vibrio cholerae

eten of drinken van besmet voedsel of water

pijnloze, waterige diarree; kan leiden tot veel vochtverlies, shock

antibiotica worden voorgeschreven (bijvoorbeeld ciprofloxacine Handelsnaam
Ciloxan
Ciproxin
, doxycycline Handelsnaam
Vibramycin
Dagracycline
Dumoxin
Unidox
Vibra‑S
)

andere soorten Vibrio

eten of drinken van besmet voedsel of water

waterige diarree, vaak met een beetje misselijkheid of overgeven

antibiotica worden voorgeschreven (bijvoorbeeld ciprofloxacine Handelsnaam
Ciloxan
Ciproxin
, doxycycline Handelsnaam
Vibramycin
Dagracycline
Dumoxin
Unidox
Vibra‑S
)

Staphylococcus aureus

eten van voedsel dat is besmet met door bacteriën geproduceerde toxinen

ernstige misselijkheid en overgeven, begint ongeveer 2 tot 8 uur na het eten van besmet voedsel

geen antibiotica

Clostridium perfringens

eten van voedsel dat is besmet met door bacteriën geproduceerde toxinen

meestal licht van aard; in ernstige gevallen buikpijn, opgezette buik, ernstige diarree, uitdroging, shock; symptomen beginnen meestal 8 tot 16 uur na het eten van besmet voedsel

geen antibiotica

virale infecties (rotavirussen, Norwalk-virus, astrovirussen, entero- en adenovirussen)

epidemisch en vaak seizoensgebonden

frequente waterige diarree, overgeven en koorts (minder ernstig bij astrovirussen); houdt meestal 2 tot 7 dagen aan (10 dagen of meer bij entero- en adenovirussen)

geen antibiotica en antivirale geneesmiddelen

Giardia

drinken van besmet water uit een beek of rivier, overdracht van persoon op persoon, vooral in kinderdagverblijven

diarree, misselijkheid, verminderde eetlust; ook kan sprake zijn van een langere ziekteperiode (meerdere dagen tot meerdere weken), met vettige ontlasting, opgezette buik, gasvorming en gewichtsverlies

antiparasitaire middelen worden voorgeschreven (bijvoorbeeld metronidazol Handelsnaam
Flagyl
Elyzol
Metrogel
Rozex
)

Cryptosporidium

drinken van besmet water, overdracht van persoon op persoon; mensen met aids zijn bijzonder vatbaar

waterige diarree, buikkramp, misselijkheid, overgeven

geen antibiotica en antiparasitaire middelen

Laatste volledige inspectie/herziening februari 2003

Naar boven

Volgende: Chemische voedselvergiftiging

Illustraties
Tabellen
Disclaimer