MERCK MANUAL MEDISCH HANDBOEK
Tips voor betere resultaten
ABCDEFGHI
JKLMNOPQR
STUVWXYZ

Sectie

Hoofdstuk

Onderwerp

Colitis ulcerosa

Colitis ulcerosa is een chronische aandoening waarbij de dikke darm ontstoken raakt en er ulcera ontstaan (door putjes of erosie), wat leidt tot opvlammingen (aanvallen) met bloederige diarree, buikkramp en koorts.

Colitis ulcerosa kan zich op elke leeftijd voordoen, maar begint doorgaans tussen de 15 en 30 jaar. Bij een klein aantal mensen treedt de eerste aanval op tussen de 50 en 70 jaar.

Colitis ulcerosa tast meestal niet alle lagen van de wand van de dikke darm aan en tast zelden de dunne darm aan. De aandoening begint meestal in het rectum of het colon sigmoideum (het onderste deel van de dikke darm) en breidt zich uiteindelijk uit over een deel of de volle lengte van de dikke darm. Bij sommige patiënten is het grootste deel van de dikke darm al in een vroeg stadium aangetast.

Proctitis ulcerosa, wat zich beperkt tot het rectum, is een zeer algemene en goedaardige vorm van colitis ulcerosa.

De oorzaak van colitis ulcerosa is niet bekend, maar erfelijkheid en een overmatige immuunrespons in de darm kunnen factoren zijn die ertoe bijdragen. Het roken van sigaretten, wat bij de ziekte van Crohn een negatief effect heeft, lijkt vreemd genoeg het risico van colitis ulcerosa te verminderen. Roken om het risico van colitis ulcerosa te verminderen is echter onverstandig gezien de vele gezondheidsproblemen die roken kan veroorzaken.

Symptomen

De symptomen van colitis ulcerosa manifesteren zich tijdens opvlammingen. De opvlamming kan plotseling en ernstig zijn en hevige diarree, hoge koorts, buikkramp en peritonitis (buikvliesontsteking) veroorzaken. De patiënt is tijdens dergelijke opvlammingen ernstig ziek. Meestal beginnen de aanvallen geleidelijk en heeft de patiënt aandrang tot defecatie (lozen van ontlasting), lichte krampen in de onderbuik en zichtbaar bloed en slijm in de ontlasting. Een opvlamming kan dagen of weken duren en kan op elk moment opnieuw optreden.

Wanneer de aandoening beperkt blijft tot het rectum en het colon sigmoideum, kan de ontlasting normaal of hard en droog zijn. Tijdens of tussen defecaties wordt dan echter slijm uitgescheiden met grote aantallen rode en witte bloedcellen. In het algemeen zijn ziektesymptomen als koorts gering of volledig afwezig.

Als de aandoening zich tot hoger in de dikke darm uitbreidt, is de ontlasting weker en zijn 10 tot 20 defecaties per dag mogelijk. Vaak heeft de patiënt, naast de aandrang tot defecatie, ook ernstige buikkramp en uitermate pijnlijke rectale spasmen. Er treedt 's nachts geen verlichting op. De ontlasting kan waterig zijn en pus, bloed en slijm bevatten. Vaak bestaat de ontlasting slechts uit bloed en pus. De patiënt heeft mogelijk ook koorts, weinig eetlust en vertoont gewichtsverlies.

Complicaties

Bloedingen, de meest voorkomende complicatie, veroorzaken vaak bloedarmoede door ijzertekort. Bij bijna 10% van de patiënten met colitis ulcerosa ontwikkelt de eerste aanval zich snel tot een ernstige situatie met zware bloedingen, perforatie of gegeneraliseerde infectie.

Bij toxische colitis, een bijzonder ernstige complicatie, worden alle lagen van de darmwand beschadigd. Deze beschadiging veroorzaakt ileus, een aandoening waarbij de normale samentrekkende bewegingen van de darmwand tijdelijk stoppen, zodat de inhoud van de darm niet langer wordt voortgeduwd. De buik zet op (distensie). Naarmate toxische colitis zich verder uitbreidt, treedt spiertonusverlies van de dikke darm op en zet de dikke darm na enkele dagen, soms al na enkele uren, uit (megacolon). Röntgenonderzoek van de buikholte laat gas in de verlamde darmgedeelten zien.

Toxisch megacolon treedt op wanneer de dikke darm sterk uitzet (distensie). De patiënt is ernstig ziek en kan hoge koorts hebben. Dit gaat gepaard met pijn en gevoeligheid van de buik en een groot aantal witte bloedcellen. Als de darm scheurt, bestaat er groot levensgevaar. Van de mensen die tijdig worden behandeld voordat scheuring optreedt, overlijdt echter minder dan vier procent.

Colonkanker komt elk jaar bij maar liefst 1 op de 100 mensen met colitis ulcerosa voor in de latere stadia van hun ziekte. Tien op de 100 mensen met uitgebreide colitis ulcerosa krijgen op enig moment in hun leven colonkanker. Het risico van colonkanker is het hoogst wanneer de gehele dikke darm is aangetast en meer dan acht jaar colitis ulcerosa aanwezig is, ongeacht hoe actief de ziekte is. Bij mensen die ten minste acht jaar colitis ulcerosa hebben gehad, wordt geadviseerd om elke 1 tot 2 jaar coloscopie (onderzoek van de dikke darm met een buigzame kijkbuis) uit te laten voeren. Tijdens coloscopie worden weefselmonsters uit de gehele dikke darm genomen voor nader microscopisch onderzoek. Als de diagnose ‘colonkanker' in een vroeg stadium wordt gesteld, overleven de meeste patiënten.

Er kunnen andere complicaties optreden, zoals bij de ziekte van Crohn. Wanneer er als gevolg van colitis ulcerosa een opvlamming van de maag-darmsymptomen optreedt, kan de patiënt last krijgen van gewrichtsontstekingen (artritis), ontsteking van het oogwit (episcleritis), ontstoken huidbultjes (erythema nodosum) en van blauwrode huidzweren met pus (pyoderma gangraenosum). Wanneer colitis ulcerosa geen opvlamming van maag-darmsymptomen veroorzaakt, kunnen bij de patiënt niettemin ontsteking van de wervelkolom (spondylitis ankylopoetica; ziekte van Bechterew) voorkomen evenals ontstekingen van de bekkengewrichten (sacro-iliitis) en van de ogen (uveïtis).

Hoewel bij patiënten met colitis ulcerosa vaak lichte leverinsufficiëntie bestaat, vertoont slechts 1 tot 3% tekenen van een lichte tot ernstige leveraandoening. Een ernstige leveraandoening kan leiden tot ontsteking van de lever (chronisch actieve hepatitis) of ontsteking van de galwegen (primaire scleroserende cholangitis), die vernauwen en uiteindelijk volledig afgesloten raken, en tot vervanging van functioneel leverweefsel door littekenweefsel (cirrose). Ontsteking van de galwegen kan vele jaren eerder optreden dan de darmsymptomen van colitis ulcerosa. Galwegontsteking verhoogt het risico van galwegkanker sterk en kan zelfs het risico van colonkanker verhogen.

Diagnose

De diagnose wordt gesteld aan de hand van de symptomen en onderzoek van de ontlasting. Bloedonderzoek toont bloedarmoede aan, een verhoogd aantal witte bloedcellen, een lage concentratie van het eiwit albumine en een verhoogde bloedbezinking, wat duidt op een actieve ontsteking. De diagnose wordt bevestigd door middel van sigmoïdoscopie (onderzoek van het colon sigmoideum met een buigzame kijkbuis), waarbij de arts tevens de ernst van de ontsteking kan vaststellen. Zelfs tijdens symptoomvrije perioden ziet de darm er zelden volledig normaal uit en weefselmonsters zullen bij microscopisch onderzoek meestal chronische ontsteking te zien geven.

Röntgenonderzoek van de buikholte kan aanwijzingen geven voor de ernst en mate van uitbreiding van de aandoening. Röntgenonderzoek na een klysma met bariumpap of coloscopie worden doorgaans niet voorafgaand aan de behandeling uitgevoerd, omdat het risico van perforatie bestaat bij uitvoering in de actieve stadia van de aandoening. Op een gegeven moment wordt meestal echter de gehele dikke darm met behulp van coloscopie onderzocht om de mate van uitbreiding van de ziekte te bepalen.

Prognose en behandeling

Meestal is colitis ulcerosa chronisch, met herhaaldelijk opvlammingen en remissies. Een snel verergerende eerste aanval leidt bij ongeveer 10% van de mensen tot ernstige complicaties. Bij eveneens 10% van de mensen kan na een eerste aanval volledig herstel optreden. Bij sommige mensen die slechts één aanval krijgen, betreft het echter zweren ten gevolge van een verborgen infectie en gaat het niet om echte colitis ulcerosa.

Patiënten met proctitis ulcerosa (ontsteking en ulcusvorming die tot het rectum beperkt blijven) hebben de beste prognose. Ernstige complicaties zijn onwaarschijnlijk. Bij 10 tot 30% van de patiënten breidt de ziekte zich echter uiteindelijk uit naar de dikke darm (en gaat dus over in colitis ulcerosa).

De behandeling is gericht op bestrijding van de ontsteking, symptoomverlichting en compensatie van verloren vocht en voedingsstoffen.

Dieetbeperkingen: ijzersupplementen kunnen compenseren voor de bloedarmoede die wordt veroorzaakt door het aanhoudend bloedverlies via de ontlasting. Rauwe vruchten en groenten dienen te worden vermeden om beschadiging van de ontstoken bekleding van de dikke darm tegen te gaan. Een dieet zonder zuivelproducten kan de symptomen doen afnemen en is de moeite van het proberen waard. Het hoeft echter niet te worden voortgezet als geen verbetering wordt waargenomen.

Middelen tegen diarree: voor relatief lichte vormen van diarree kunnen anticholinergica of kleine doses loperamide Handelsnaam
Imodium
Diacure
Diarem
of difenoxylaat worden voorgeschreven. Voor ernstiger gevallen van diarree zijn eventueel hogere doses difenoxylaat, loperamide Handelsnaam
Imodium
Diacure
Diarem
, geurloze opiumtinctuur of codeïne nodig. In ernstige gevallen zal de arts het gebruik van deze middelen tegen diarree zorgvuldig controleren bij de patiënt wegens het risico van megacolon.

Ontstekingsremmende middelen: geneesmiddelen als sulfasalazine Handelsnaam
Salazopyrine
, olsalazine Handelsnaam
Dipentum
, mesalazine Handelsnaam
Asacol
Pentasa
Salofalk
en (sinds kort) balsalazide worden toegepast om de ontsteking bij colitis ulcerosa te verminderen en opvlammen van de symptomen te voorkomen. Deze geneesmiddelen worden meestal via de mond ingenomen, maar mesalazine Handelsnaam
Asacol
Pentasa
Salofalk
kan tevens als klysma of als zetpil worden toegediend. Of ze nu oraal of rectaal worden toegediend, deze geneesmiddelen zijn hooguit matig effectief bij de behandeling van licht of matig actieve ziekte en het in stand houden van remissies.

Patiënten, bij wie de aandoening matig ernstig is en die niet bedlegerig zijn, gebruiken doorgaans orale corticosteroïden als prednison Handelsnaam
Prednison
. Met vrij hoge doses prednison Handelsnaam
Prednison
kan een goede remissie worden bereikt. Na behandeling van de ontsteking bij colitis ulcerosa wordt vaak sulfasalazine Handelsnaam
Salazopyrine
, olsalazine Handelsnaam
Dipentum
of mesalazine Handelsnaam
Asacol
Pentasa
Salofalk
gegeven om deze verbetering in stand te houden. De dosis prednison Handelsnaam
Prednison
wordt dan geleidelijk afgebouwd en uiteindelijk stopgezet. Langdurige behandeling met corticosteroïden veroorzaakt bijna altijd bijwerkingen. Het nieuwe corticosteroïd budesonide Handelsnaam
Rhinocort
Entocort
Preferid
Pulmicort
heeft minder bijwerkingen dan prednison Handelsnaam
Prednison
, maar kan minder werkzaam zijn. Wanneer lichte tot matige colitis ulcerosa beperkt blijft tot het afdalende deel van de dikke darm (colon descendens) en tot het rectum, kunnen klysma's met een corticosteroïd of met mesalazine Handelsnaam
Asacol
Pentasa
Salofalk
worden toegediend.

Als de aandoening verergert, zal de patiënt in het ziekenhuis worden opgenomen en intraveneus corticosteroïden en vloeistoffen krijgen toegediend. Patiënten met zware rectumbloedingen hebben mogelijk een bloedtransfusie nodig.

Immunomodulerende middelen: geneesmiddelen als azathioprine Handelsnaam
Imuran
en mercaptopurine Handelsnaam
Puri‑Nethol
worden wel gebruikt om remissies bij patiënten met colitis ulcerosa in stand te houden, als alternatief voor langdurig corticosteroïdgebruik. Deze geneesmiddelen remmen de werking van T-cellen, die een belangrijk onderdeel van het immuunsysteem vormen. Deze geneesmiddelen werken echter langzaam en sorteren soms pas na twee tot vier maanden effect. Ze hebben tevens mogelijk ernstige bijwerkingen, waarop de arts de patiënt nauwlettend dient te controleren. Aan sommige patiënten, die leiden aan ernstige opvlammingen en niet reageren op corticosteroïdbehandeling, is ciclosporine Handelsnaam
Sandimmune
Neoral
gegeven. In het begin reageren veel van deze mensen op de ciclosporine Handelsnaam
Sandimmune
Neoral
, maar bij sommigen is uiteindelijk toch een operatieve ingreep nodig.

Chirurgie: chirurgie kan nodig zijn bij een aanhoudende chronische toestand van de ziekte, die anders tot gevolg zou hebben dat de patiënt invalide raakt of permanent afhankelijk wordt van hoge doses corticosteroïden. In zeldzame gevallen is een operatie nodig wegens ernstige problemen buiten de darm die verband houden met colitis, zoals blauwrode huidzweren met pus (pyoderma gangraenosum) of ernstige bloedstolsels in de diepe aders van de benen of armen.

Wanneer kanker wordt gediagnosticeerd of wanneer veranderingen in de dikke darm die voorafgaan aan kanker (dysplasie) worden vastgesteld, wordt er een operatieve ingreep verricht op niet-acute basis. Ook vanwege vernauwing van de dikke darm of achterblijvende groei bij kinderen kan een operatie worden uitgevoerd. Volledige verwijdering van de dikke darm en het rectum geeft permanente genezing van colitis ulcerosa. De keerzijde is altijd geweest dat de patiënt verder moet leven met een ileostoma (een operatieve verbinding tussen het onderste uiteinde van de dunne darm en een opening in de buikwand) en een ileostomazak. Er zijn momenteel echter diverse alternatieve ingrepen beschikbaar, waarvan ileoanale anastomose de meest toegepaste is. Hierbij worden de dikke darm en het grootste deel van het rectum verwijderd en wordt een klein reservoir gevormd uit de dunne darm, dat vlak boven de anus wordt aangesloten op het overgebleven deel van het rectum. Met deze ingreep blijft de patiënt continent, hoewel complicaties kunnen optreden, zoals ontsteking van het reservoir.

Bij mensen met proctitis ulcerosa is zelden een operatie nodig en hun levensverwachting is normaal. Bij sommige patiënten blijken de symptomen echter uitzonderlijk moeilijk te behandelen.

Toxische colitis is een medische noodsituatie waarbij mogelijk operatief moet worden ingegrepen. Zodra een arts deze aandoening vaststelt of vermoedt dat megacolon dreigt, worden alle middelen tegen diarree gestaakt, krijgt de patiënt niets meer te eten, wordt via de neus een slang in de maag of dunne darm ingebracht om deze regelmatig leeg te zuigen en worden alle vloeistoffen, voedingsmiddelen en geneesmiddelen intraveneus toegediend. De patiënt wordt zorgvuldig gecontroleerd op tekenen van peritonitis of een perforatie. Als deze maatregelen de toestand van de patiënt niet binnen 24 tot 48 uur verbeteren, is een spoedoperatie nodig: het grootste deel of de gehele dikke darm wordt dan weggenomen.

Laatste volledige inspectie/herziening februari 2003

Naar boven

Vorige: Bypass-colitis

Volgende: Collagene colitis en lymfocytaire colitis

Illustraties
Tabellen
Disclaimer