MERCK MANUAL MEDISCH HANDBOEK
Tips voor betere resultaten
ABCDEFGHI
JKLMNOPQR
STUVWXYZ

Sectie

Hoofdstuk

Onderwerp

Diarree

Diarree is een toename in volume, waterigheid of frequentie van de stoelgang.

De frequentie van de ontlasting op zichzelf is niet kenmerkend voor diarree. Sommige mensen hebben normaal drie tot vijf keer per dag ontlasting. Mensen die grote hoeveelheden plantaardige vezels eten, kunnen meer dan een pond ontlasting per dag produceren, maar de ontlasting is dan stevig en niet waterig. Diarree treedt op wanneer er onvoldoende water uit de ontlasting wordt verwijderd, waardoor deze een losse en slechte structuur heeft. Diarree gaat vaak gepaard met gasvorming, kramp, aandrang tot ontlasting, misselijkheid en overgeven.

Oorzaken

Ontlasting bestaat normaal voor 60 tot 90% uit water. Van diarree is sprake als dit percentage hoger is dan 90%. Ontlasting kan te veel water bevatten bij een te snelle passage door het spijsverteringskanaal, als bepaalde bestanddelen in de ontlasting de opname van water door de dikke darm tegengaan of als tijdens passage door de dikke darm water aan de ontlasting wordt toegevoegd. Diarree kan veel oorzaken hebben, waaronder gebruik van geneesmiddelen, infectie met virussen, bacteriën of parasieten, bepaalde voedselbestanddelen, stress, chemische stoffen, tumoren, chronische aandoeningen als prikkelbaredarmsyndroom en chronische darmontsteking en stress. Ook malabsorptiesyndromen, waarbij voedsel niet normaal kan worden verteerd, kunnen tot diarree leiden.

Versnelde passage van ontlasting. Versnelde passage van ontlasting is een van de meest voorkomende oorzaken van diarree. De ontlasting moet een bepaalde tijd in de dikke darm verblijven om een normale consistentie te krijgen. Ontlasting die de dikke darm te snel verlaat, is waterig. Veel aandoeningen en behandelingen kunnen de passagetijd van ontlasting in de dikke darm bekorten, zoals een overactieve schildklier (hyperthyreoïdie) of het syndroom van Zollinger-Ellison, operatieve verwijdering van een deel van de maag, dunne darm of dikke darm, behandelingen van ulcera waarbij de nervus vagus (tiende hersenzenuw) wordt doorgesneden, een operatieve bypass van een deel van de darm en bepaalde geneesmiddelen, zoals (maag)zuurremmers met magnesium, laxeermiddelen, prostaglandinen, serotonine of zelfs cafeïne. Veel voedingsmiddelen, in het bijzonder die met een hoge zuurgraad, kunnen de passage versnellen. Sommige mensen kunnen bepaalde voedingsmiddelen niet verdragen en krijgen na het eten daarvan altijd last van diarree. Ook stress en angst zijn veelvoorkomende oorzaken.

Vasthouden van water in de ontlasting: osmotische diarree ontstaat als bepaalde stoffen niet in de bloedbaan kunnen worden opgenomen en in de darm achterblijven. Deze stoffen trekken overmatig veel water aan naar de ontlasting en dit veroorzaakt diarree. Sommige voedingsmiddelen (bijvoorbeeld bepaalde fruit- en boonsoorten), hexitolen, sorbitol en mannitol (gebruikt als suikervervanger in dieetvoedsel, snoep en kauwgom) kunnen osmotische diarree veroorzaken. Ook lactasedeficiëntie kan tot osmotische diarree leiden. Lactase is een enzym dat normaal in de dunne darm voorkomt en melksuiker (lactose) omzet in glucose en galactose zodat het in het bloed kan worden opgenomen. Wanneer mensen met lactasedeficiëntie melk drinken of zuivelproducten eten, wordt de lactose niet verteerd. Aangezien lactose zich in de darm ophoopt, ontstaat er osmotische diarree. De ernst van osmotische diarree is afhankelijk van de hoeveelheid osmotische verbinding die is gegeten. De diarree eindigt snel nadat de inname van deze stof is gestaakt.

Bloed in het spijsverteringskanaal werkt ook als een osmotisch middel en leidt tot zwarte, teerachtige ontlasting (melaena). Een andere oorzaak van osmotische diarree is een overmatige groei van normale darmbacteriën of groei van bacteriën die normaal niet in de darmen worden aangetroffen (bacteriële overgroei). Ook infectie door bepaalde parasieten (bijvoorbeeld amoeben) kan osmotische diarree veroorzaken. Antibiotica kunnen osmotische diarree veroorzaken doordat ze de normale darmbacteriën vernietigen.

Afscheiding van water in de ontlasting: secretoire diarree komt voor als de dunne en de dikke darm zouten (vooral natriumchloride) en water in de ontlasting afscheiden. Deze afscheiding kan worden veroorzaakt door bepaalde toxinen, bijvoorbeeld de toxine die tijdens een cholera-infectie of tijdens sommige virusinfecties vrijkomt. Ook infecties door bepaalde bacteriën (bijvoorbeeld Campylobacter) en parasieten (bijvoorbeeld Cryptosporidium) kunnen afscheiding van water veroorzaken. De diarree kan omvangrijk zijn, bij cholera zelfs meer dan een liter ontlasting per uur. Andere stoffen die afscheiding van zouten en water veroorzaken, zijn laxeermiddelen als ricinusolie en galzuren (die zich kunnen ophopen na een operatie waarbij een deel van de dunne darm is verwijderd). Bepaalde weinig voorkomende tumoren kunnen eveneens secretoire diarree veroorzaken, onder meer carcinoïd, gastrinoom en vipoom. Hetzelfde geldt voor sommige poliepen.

Exsudatieve diarree treedt op als het slijmvlies van de dikke darm ontstoken of gezwollen raakt, als er ulcera ontstaan en als er eiwitten, bloed, slijm en ander vocht vrijkomen die het volume en vloeistofgehalte van de ontlasting vergroten. Dit type diarree kan door veel aandoeningen worden veroorzaakt, onder andere door colitis ulcerosa, de ziekte van Crohn (enteritis regionalis), tuberculose en vormen van kanker zoals lymfoom en adenocarcinoom. Als het slijmvlies van het rectum is aangetast, kan dit leiden tot een sterke defecatiereflex en frequente stoelgang doordat een ontstoken rectum veel gevoeliger is voor uitzetting (distensie) door ontlasting.

illustrative-material.table-short 1

VOEDINGS- EN GENEESMIDDELEN DIE DIARREE KUNNEN VEROORZAKEN

voedings- en geneesmiddelen

bestanddeel dat diarree veroorzaakt

appelsap, perensap, suikervrije kauwgom, pepermunt

hexitolen, sorbitol, mannitol

appelsap, perensap, druiven, honing, dadels, noten, vijgen, frisdranken (vooral met fruitsmaak)

fructose

biet- en rietsuiker

sucrose

melk, roomijs, yoghurt, kwark, chocolade

lactose

maagzuurremmers die magnesium bevatten

magnesium

koffie, thee, cola, sommige vrij verkrijgbare hoofdpijntabletten

cafeïne

Symptomen en complicaties

Diarree wordt door frequente losse ontlasting gekenmerkt. De consistentie van de ontlasting kan uiteenlopen van zacht en brijachtig tot uitgesproken waterig. De kleur kan variëren van bruin tot doorzichtig. Zwarte ontlasting kan wijzen op bloedingen in het spijsverteringskanaal, hoewel sommige geneesmiddelen tegen diarree (middelen met bismutsubsalicylaat) de ontlasting ook zwart verkleuren. Wanneer de zwarte kleur door bloed wordt veroorzaakt (melaena), is de ontlasting meestal teerachtig en stinkt ze.

Voor en tijdens de stoelgang kunnen krampen optreden en soms worden grote hoeveelheden gas met de ontlasting uitgescheiden. Sommige mensen hebben last van misselijkheid, vooral als de diarree door een infectieus organisme of een toxische stof wordt veroorzaakt.

Diarree kan leiden tot uitdroging en verlies van elektrisch geladen deeltjes (elektrolyten) uit het bloed, zoals natrium, kalium, magnesium en chloride. Als grote hoeveelheden water en elektrolyten verloren gaan, kan de bloeddruk zo sterk dalen dat iemand flauwvalt (syncope) en dat er hartritmestoornissen (aritmieën) of andere ernstige aandoeningen ontstaan. Het grootste risico lopen zeer jonge kinderen, ouderen, gehandicapten en mensen met zeer ernstige diarree. Met de ontlasting kan ook bicarbonaat verloren gaan, wat tot metabole acidose (zie Zuur-basenevenwicht: Acidose) leidt.

Diagnose

De arts zal proberen vast te stellen of de diarree plotseling is ontstaan en van korte duur (acuut) was of al langere tijd bestaat (chronisch). Bij acute diarree die langer dan 72 uur aanhoudt (of korter, als deze bloed bevat), moet de patiënt door een arts worden onderzocht. De arts gaat na of een verandering in het dieet de oorzaak kan zijn. Ook onderzoekt de arts of er nog andere symptomen bestaan (bijvoorbeeld koorts, pijn of huiduitslag) en of de patiënt met mensen met een vergelijkbare aandoening in contact is geweest. Wanneer de diarree niet ernstig is en korter dan een week heeft geduurd, leveren de symptomen en het lichamelijk onderzoek meestal genoeg aanwijzingen om de oorzaak en de benodigde behandeling te bepalen. Indien nodig kunnen monsters van de ontlasting worden onderzocht. Met dit onderzoek wordt bepaald of de ontlasting een normale structuur heeft of waterig is, een ongebruikelijke geur heeft en vet, bloed of onverteerd materiaal bevat. Ook kan het volume van de ontlasting over een periode van 24 uur worden bepaald.

Wanneer de diarree aanhoudt, wordt meestal een monster van de ontlasting microscopisch onderzocht op de aanwezigheid van cellen, slijm, vet en andere stoffen. De ontlasting kan tevens worden getest op bloed en op stoffen die osmotische diarree kunnen veroorzaken. De monsters kunnen worden onderzocht op infectieuze organismen die afscheiding stimuleren, waaronder bepaalde bacteriën (bijvoorbeeld Campylobacter en Yersinia) en parasieten (bijvoorbeeld amoeben, Giardia en Cryptosporidium). Als iemand heimelijk laxeermiddelen gebruikt, kan dit ook in een monster van de ontlasting worden aangetoond. Om het slijmvlies van de anus en het rectum te onderzoeken, kan sigmoïdoscopie worden uitgevoerd. Soms moet een biopsie worden uitgevoerd (afnemen van een weefselmonster voor microscopisch onderzoek).

Behandeling

Diarree is een symptoom en de behandeling is afhankelijk van de oorzaak. Bij de meeste patiënten met diarree hoeft alleen de oorzaak te worden weggenomen en de diarree te worden onderdrukt om het lichaam te laten herstellen. Zo kan chronische diarree soms worden genezen wanneer iemand stopt met het drinken van koffie en cafeïnehoudende frisdranken (cola). Als de oorzaak een virusinfectie is, verdwijnt deze meestal binnen 24 tot 48 uur.

Voor de behandeling van diarree zijn veel geneesmiddelen op recept en zelfzorgmiddelen beschikbaar. Tot de zelfzorgmiddelen behoren absorberende middelen (bijvoorbeeld kaoline-pectine), die zich hechten aan chemische stoffen, toxinen en infectieuze organismen. Sommige absorberende middelen kunnen ook helpen om de ontlasting steviger te maken. Veel mensen met diarree hebben baat bij bismut. Het middel heeft als normale bijwerking dat het de ontlasting zwart verkleurt. Andere geneesmiddelen die worden gebruikt zijn loperamide Handelsnaam
Imodium
Diacure
Diarem
, codeïne en difenoxylaat.

Tot de op recept verkrijgbare middelen tegen diarree behoren opioïden en andere geneesmiddelen die de spieren van de darmen ontspannen. Soms kunnen ook volumevergrotende middelen tegen chronische obstipatie, zoals psylliumpreparaten of methylcellulose Handelsnaam
Methylcellulose
, helpen om chronische diarree te verlichten. Macrogolen (polyethyleenglycol) nemen water op en worden niet door darmbacteriën afgebroken. Deze middelen worden in Nederland met regelmaat door specialisten als voorkeurslaxeermiddel voorgeschreven.

Wanneer ernstige diarree dehydratie (uitdroging) veroorzaakt, kan ziekenhuisopname en intraveneuze toediening van water met zouten noodzakelijk zijn. Zolang iemand zich niet misselijk voelt, kan het drinken van vocht met suikers en zouten in een juiste verhouding bijzonder effectief zijn.

soort

geneesmiddel

bijwerkingen (selectie)

opmerkingen

absorberende middelen

bismutsubsalicylaat

kaoline

pectine

wordt goed verdragen

absorberende middelen zijn minder krachtig dan darmspierontspannende middelen

darmspierontspannende middelen

codeïne

difenoxylaat

loperamide Handelsnaam
Imodium
Diacure
Diarem
*

afsluiting van de dikke darm

met voorzichtigheid gebruiken als infectieuze oorzaak van diarree wordt vermoed

* Sommige loperamidepreparaten zijn vrij verkrijgbaar.

Laatste volledige inspectie/herziening februari 2003

Naar boven

Vorige: Introductie

Volgende: Fecale incontinentie

Illustraties
Tabellen
Disclaimer