MERCK MANUAL MEDISCH HANDBOEK
Tips voor betere resultaten
ABCDEFGHI
JKLMNOPQR
STUVWXYZ

Sectie

Hoofdstuk

Onderwerp

Dialyse

Dialyse is het proces waarbij afvalstoffen en overtollig vocht uit het lichaam worden verwijderd.

Er zijn verschillende redenen te noemen waarom dialyse noodzakelijk kan zijn. De beslissing om met dialyse te beginnen is niet gemakkelijk omdat deze grote veranderingen in de manier van leven met zich meebrengt, zoals afhankelijkheid van apparaten en vochtbeperking. Toch kunnen dialysepatiënten een redelijk normaal bestaan leiden met een niet al te afwijkend dieet en zonder hoge bloeddruk, bloedarmoede of zenuwbeschadiging.

Bij acute nierinsufficiëntie wordt vaak gedialyseerd wanneer de patiënt weinig urine produceert. Er wordt daarmee doorgegaan tot uit bloedonderzoek blijkt dat de nierfunctie zich heeft hersteld. Kortdurende dialyse of spoeddialyse kan ook worden toegepast om bepaalde geneesmiddelen of gifstoffen uit het lichaam te verwijderen.

Bij chronische nierinsufficiëntie kan dialyse worden aanbevolen wanneer uit onderzoek blijkt dat de nieren onvoldoende afvalstoffen verwijderen of wanneer de patiënt zijn normale dagelijkse bezigheden niet meer kan uitvoeren. Dialyse kan als langdurige therapie bij chronische nierinsufficiëntie worden toegepast of als tijdelijke maatregel voordat een niertransplantatie wordt uitgevoerd.

Bij dialyse is vaak een heel team betrokken. Een arts schrijft de behandeling voor, behandelt complicaties en bewaakt het proces. Een gespecialiseerde verpleegkundige voert de dialyse uit en waakt over het algehele welbevinden van de patiënt. Een maatschappelijk werker heeft aandacht voor de geestelijke gezondheid van de patiënt en regelt het vervoer en de hulp thuis. Een diëtist stelt een passend dieet samen en let erop hoe de patiënt reageert op veranderingen in de voeding.

illustrative-material.sidebar 1

Redenen voor dialyse

Het besluit om iemand te gaan dialyseren wordt genomen wanneer de nierinsufficiëntie bepaalde problemen veroorzaakt:

  • abnormale hersenfunctie (uremische encefalopathie)
  • ontsteking van het hartzakje (pericarditis)
  • hoge zuurgraad van het bloed (acidose) die niet op andere behandelingen reageert
  • hartfalen
  • overvulling van het lichaam met vocht
  • vocht in de longen (longoedeem) waarbij niet op andere behandelingen werd gereageerd
  • een zeer hoog kaliumgehalte van het bloed (hyperkaliëmie)

Vormen van dialyse

Er bestaan twee dialysetechnieken: hemodialyse en buikvliesdialyse (peritoneale dialyse).

Hemodialyse: bij hemodialyse wordt bloed uit het lichaam naar een kunstnier (dialysator) gepompt. Deze filtreert de afvalstoffen van de stofwisseling uit het bloed, waarna het gezuiverde bloed naar de patiënt wordt teruggevoerd. De totale hoeveelheid vocht die wordt teruggegeven, kan worden aangepast. Hemodialyse vindt gewoonlijk plaats in een dialysecentrum, dat een zelfstandig centrum of een onderdeel van een ziekenhuis kan zijn.

Voor hemodialyse is regelmatig toegang tot de bloedbaan nodig. Tijdelijke toegang is mogelijk door een grote intraveneuze katheter in een grote ader in te brengen, meestal een ader in de halsstreek. Om langdurige toegang te vergemakkelijken wordt operatief een kunstmatige verbinding tussen een slagader en een ader (arterioveneuze fistel) aangelegd. Gewoonlijk wordt hierbij de polsslagader verbonden met een ader in de onderarm. Hierdoor zet de ader uit en kan deze dan gemakkelijk regelmatig met een naald worden aangeprikt. Wanneer geen arterioveneuze fistel kan worden aangelegd, kunnen een slagader en ader met elkaar worden verbonden door een bloedvat van kunststof. Dit kunstmatige bloedvat wordt dan met de naald voor hemodialyse aangeprikt.

Tijdens dialyse wordt het antistollingsmiddel heparine toegediend om te voorkomen dat het bloed in de dialysator stolt. In de dialysator bevindt zich een poreuze membraan van kunststof die het bloed en het dialysaat (een vloeistof) van elkaar scheidt. Vocht, afvalstoffen en elektrolyten in het bloed worden door de membraan gefiltreerd en komen vervolgens in het dialysaat terecht. Bloedcellen en grote eiwitten kunnen niet door de kleine poriën van de membraan heen dringen en blijven dus in het bloed. Het gedialyseerde (gezuiverde) bloed wordt vervolgens naar het lichaam teruggevoerd.

Dialysatoren verschillen in grootte en efficiëntie. Het dialyseren duurt gewoonlijk 3 tot 4 uur. De meeste patiënten met chronische nierinsufficiëntie moeten drie keer per week worden gedialyseerd.

Peritoneale dialyse: bij peritoneale dialyse (buikvliesdialyse) functioneert het buikvlies (peritoneum), een vlies dat de buikholte bekleedt en de buikorganen omhult, als filter. Dit vlies heeft een groot oppervlak en een dicht netwerk van bloedvaten. Stoffen in het bloed kunnen het buikvlies gemakkelijk passeren en komen dan in de buikholte terecht. Via een katheter, die door de buikwand in de peritoneale holte (de door het buikvlies omgeven ruimte in de buikholte) is ingebracht, wordt dialysaat ingebracht. Het dialysaat dient voldoende lang in de buikholte te blijven om alle afvalstoffen van de stofwisseling uit het bloed op te nemen, een proces dat langzaam verloopt. Vervolgens wordt het dialysaat afgetapt, weggegooid en vervangen door vers dialysaat.

Er wordt een katheter van zacht siliconenrubber of poreus polyurethaan gebruikt waar het dialysaat gemakkelijk doorheen stroomt en die weinig schade veroorzaakt. Er kan een tijdelijke katheter worden gebruikt, die ingebracht wordt terwijl de patiënt in bed ligt, maar ook een permanente katheter, die operatief wordt geplaatst. Een voorbeeld van een permanente katheter is een opening in de huid die kan worden afgedekt als de katheter niet wordt gebruikt.

Bij peritoneale dialyse worden twee technieken toegepast. Bij continue ambulante peritoneale dialyse (CAPD) blijft het dialysaat 4 uur of langer in de buik. Het dialysaat wordt meestal vier keer per dag vervangen. Dat duurt 30 tot 45 minuten. Het dialysaat wordt voor de nacht nog een keer ververst, waarna het tijdens de slaap 8 tot 12 uur in de buikholte blijft.

Bij een andere techniek, automatische peritoneale dialyse (APD), wordt een geautomatiseerde wisselaar (cycler) gebruikt die 's nachts tijdens de slaap korte spoelingen verricht, terwijl overdag geen of hooguit één wisseling wordt uitgevoerd. Door deze techniek heeft de patiënt overdag meer vrijheid en kan er vaak gewoon worden gewerkt.

Het kiezen van een dialysevorm

Veel factoren, waaronder de levensstijl, moeten in overweging worden genomen bij het bepalen welke dialysevorm voor een bepaalde patiënt het geschiktst is. Buikvliesdialyse kan thuis plaatsvinden, zodat niet naar een dialysecentrum hoeft te worden gegaan.

Hemodialyse wordt aangeraden bij patiënten die de buikvliesdialyse thuis niet kunnen uitvoeren en na een buikoperatie. Peritoneale dialyse wordt beter verdragen door patiënten met hartfalen.

illustrative-material.table-short 2

MOGELIJKE COMPLICATIES VAN HEMODIALYSE

complicatie

oorzaak

koorts

bacteriën of koortsverwekkende stoffen (pyrogenen) in de bloedsomloop

te warm dialysaat

levensbedreigende allergische reactie (anafylaxie)

allergie voor een stof in de dialysator of in de bloedlijnen

lage bloeddruk

verwijdering van te veel vocht

hartritmestoornissen

afwijkende concentraties van kalium en andere stoffen in het bloed

luchtembolie

lucht die in het apparaat in het bloed terechtkomt

bloeding in darmen, hersenen, ogen of buikholte

heparine die wordt toegediend om bloedstolling in het apparaat te voorkomen

infectie

het inbrengen van een naald in een ader om te kunnen dialyseren

illustrative-material.table-short 3

MOGELIJKE COMPLICATIES VAN PERITONEALE DIALYSE

complicatie

oorzaak

bloeding

inwendig orgaan kan per ongeluk worden geperforeerd bij het plaatsen van de katheter, of er kan een bloeding ontstaan in de buikholte of op de plaats waar de katheter uit het lichaam komt

vochtlekkage

katheter sluit de opening in de buikwand niet goed af

infectie

kan ontstaan als de dialyse niet steriel wordt uitgevoerd

lage spiegel van albumine (een eiwit) in het bloed

albumineverlies via het vocht dat tijdens peritoneale dialyse wordt verwijderd

littekenvorming van het peritoneum

ontsteking en infectie, de elektrolytenconcentratie van het dialysaat of het gebruik van bepaalde geneesmiddelen

hoge glucosespiegel in het bloed

gebruik van een peritoneaal dialysaat met een hoge glucoseconcentratie om water en natrium tijdens dialyse te verwijderen

buikwandbreuk of liesbreuk

door voortdurende uitzetting van de buikholte door het inbrengen van vocht worden de barrières verzwakt die gewoonlijk voorkomen dat organen en andere structuren zich abnormaal verplaatsen

obstipatie

inname van te weinig voedingsvezels of van calciumzouten ter behandeling van een hoge fosfaatspiegel in het bloed kunnen de stroom van dialysaat in en uit de buikholte verstoren

illustrative-material.figure-short 1

Vergelijking van hemodialyse en peritoneale dialyse

Vergelijking van hemodialyse en peritoneale dialyse

Wanneer de nieren niet meer functioneren, kunnen afbraakproducten en overtollig water door middel van hemodialyse of peritoneale dialyse uit het lichaam worden verwijderd. Bij hemodialyse wordt het bloed uit het lichaam gehaald en in een dialysator (kunstnier) gefiltreerd. Om het bloed gemakkelijker te kunnen verwijderen, wordt er operatief een kunstmatige verbinding tussen een slagader en een ader (een arterioveneuze fistel) aangelegd.

Bij peritoneale dialyse wordt het peritoneum (buikvlies) als filter gebruikt. Het peritoneum is een vlies dat de buikwand bekleedt en de inwendige organen bedekt en zo in de buik een ruimte vormt. Deze ruimte wordt ‘peritoneale ruimte' of ‘buikholte' genoemd.

Bijzondere overwegingen

Dialysepatiënten hebben een speciaal dieet nodig. Patiënten die peritoneaal worden gedialyseerd, hebben vaak een slechte eetlust en verliezen eiwitten tijdens de dialyse. Het dieet moet betrekkelijk veel eiwitten bevatten, ruwweg 1 gram eiwit per kilo ideaal lichaamsgewicht per dag. Zout, zowel het gewone zout met natrium als kaliumhoudend zout, is beperkt toegestaan.

Dagelijks wegen is van belang om gewichtstoename snel te kunnen opmerken. Als de patiënt tussen de hemodialyses in snel zwaarder wordt, betekent dat dat hij te veel drinkt. De bloeddruk moet op peil worden gehouden door vocht- en zoutbeperking, vochtonttrekking door dialyse en zo nodig geneesmiddelen. Dialysepatiënten mogen per dag weinig kalium gebruiken. Ook de consumptie van fosfaatrijke voedingsmiddelen moet meestal worden beperkt.

Multivitaminesupplementen zijn nodig als aanvulling van voedingsstoffen die door hemodialyse of peritoneale dialyse verloren zijn gegaan. Erytropoëtine of darbepoëtine Handelsnaam
Aranesp
kan worden toegediend om de aanmaak van rode bloedcellen te stimuleren. Fosfaatbindende middelen als calciumcarbonaat Handelsnaam
Calci chew
Cacit
, calciumacetaat of sevelameer worden gebruikt om met de voeding binnengekregen overtollig fosfaat te verwijderen.

Een lage calciumspiegel en een hoge concentratie bijschildklierhormoon kunnen met calcitriol Handelsnaam
Silkis
(de actieve vorm van vitamine D) en kalktabletten worden behandeld.

Dialysepatiënten hebben vaak het gevoel dat hun levenskwaliteit in alle opzichten vermindert. Het mogelijke verlies van zelfstandigheid kan veel spanning oproepen en het is soms moeilijk met factoren die de levensstijl ontregelen om te gaan. Dialysepatiënten raken vaak depressief en angstig. Psychosociale begeleiding en ondersteuning zijn vaak zinvol voor zowel de familie als de dialysepatiënt. Vele dialysecentra bieden psychische en sociale ondersteuning. Omgaan met verlies van zelfstandigheid wordt vaak gemakkelijker wanneer de patiënt wordt aangemoedigd die zaken weer op te pakken waarvoor hij voorheen ook belangstelling had. Hemodialysepatiënten moeten op vaste tijden naar en van het dialysecentrum. De tijd dat er wordt gedialyseerd, kan ten koste gaan van werk, school of ontspanning.

Meer dan de helft van de patiënten die langdurig worden gedialyseerd, is 60 jaar of ouder. Ouderen kunnen zich vaak beter aan langdurige dialyse aanpassen dan jongeren. Oudere dialysepatiënten kunnen echter afhankelijker worden van hun volwassen kinderen of kunnen niet meer alleen blijven wonen. Ook raken veel ouderen sneller vermoeid door de behandeling. Vaak moeten de rollen en verantwoordelijkheden binnen het gezin aan de routine van de dialyse worden aangepast, wat leidt tot stress, schuldgevoelens en het gevoel dat men tekortschiet.

Kinderen met een groeiachterstand kunnen zich eenzaam en anders dan hun leeftijdgenoten voelen. (zie Sociale kwesties met betrekking tot kinderen en hun familie: Chronisch zieke kinderen)

Bij tieners en jongvolwassenen die worstelen met hun identiteit, onafhankelijkheid en lichaamsbeeld kunnen deze processen door dialyse nog meer worden bemoeilijkt. Voeding is een belangrijke factor bij kinderen die worden gedialyseerd omdat kinderen in de groei voldoende voedingsstoffen moeten binnenkrijgen.

Laatste volledige inspectie/herziening februari 2003

Naar boven

Vorige: Chronische nierinsufficiëntie

Illustraties
Tabellen
Disclaimer