MERCK MANUAL MEDISCH HANDBOEK
Tips voor betere resultaten
ABCDEFGHI
JKLMNOPQR
STUVWXYZ

Sectie

Hoofdstuk

Onderwerp

Vitamine D

Vitamine D komt voor in twee vormen die belangrijk zijn voor de voeding. Vitamine D2 (ergocalciferol) wordt gevormd door planten en wordt via de voeding ingenomen. De meest voorkomende voedingsbronnen van vitamine D2 zijn verrijkte voedingsmiddelen, zoals graan- en zuivelproducten. In vette vis, zoals paling, haring, zalm, makreel en bokking, zit veel vitamine D3. De concentraties in vlees, zuivelproducten en eieren zijn aanzienlijk lager. In Nederland wordt ook vitamine D aan margarine toegevoegd. Dit is meestal vitamine D3, maar soms wordt ook vitamine D2 (ergocalciferol) toegevoegd. Het is bestand tegen hoge temperaturen zoals die bij het bakken en braden van eten voorkomen, maar het is wel gevoelig voor zonlicht Vitamine D3 (colecalciferol) wordt ook in de huid gevormd wanneer deze aan zonlicht wordt blootgesteld. Vitamine D wordt voornamelijk in de lever opgeslagen. Vitamine D moet door de lever en nieren worden bewerkt (gemetaboliseerd) voordat het in de actieve vorm wordt omgezet. De actieve vorm bevordert de opname van calcium en fosfor uit de darm en is daarom nodig voor de vorming en het onderhoud van de botten.

Vitamine-D-gebrek

Bij vitamine-D-gebrek neemt de concentratie aan calcium en fosfaat in het bloed toe doordat vitamine D nodig is voor de opname van deze mineralen. De concentratie van bijschildklierhormoon, dat het gehalte aan calcium in het bloed verhoogt, kan toenemen doordat het lichaam het tekort aan vitamine D probeert te compenseren. Doordat er onvoldoende calcium en fosfaat beschikbaar is om gezonde botten in stand te houden kan vitamine-D-gebrek leiden tot een botaandoening die bij kinderen ‘rachitis' (Engelse ziekte) en bij volwassenen ‘osteomalacie' wordt genoemd.

Vitamine-D-gebrek kan het gevolg zijn van een tekort aan vitamine D in de voeding of onvoldoende blootstelling aan zonlicht. Bij een zwangere met vitamine-D-gebrek kan osteomalacie ontstaan en de pasgeborene heeft een hoog risico van het ontstaan van rachitis. Doordat moedermelk geen grote hoeveelheden vitamine D bevat, kan bij zuigelingen die borstvoeding krijgen en niet voldoende aan zonlicht worden blootgesteld rachitis optreden. Gewoonlijk zijn dan supplementen nodig. Bij ouderen kan vitamine-D-gebrek ontstaan doordat hun huid bij blootstelling aan zonlicht minder vitamine D aanmaakt. Ook brengen ouderen doorgaans minder tijd buitenshuis door en kan hun voeding te weinig vitamine D bevatten (doordat ze minder verrijkte zuivelproducten gebruiken). Doordat mensen met nier- of leveraandoeningen mogelijk niet in staat zijn vitamine D om te zetten in een bruikbare vorm, lopen zij een risico van osteomalacie. Malabsorptiestoornissen en het gebruik van bepaalde middelen tegen epileptische aanvallen verhogen het risico van vitamine-D-gebrek. Verschillende zeldzame erfelijke vormen van rachitis ontstaan doordat het lichaam vitamine D niet normaal kan omzetten (metaboliseren).

Symptomen, diagnose en behandeling

Spierkramp (tetanie) als gevolg van een lage calciumconcentratie kan de eerste aanwijzing zijn voor rachitis bij zuigelingen. (Kramp kan zich echter op alle leeftijden voordoen.) Oudere baby's kunnen laat beginnen met zitten en kruipen en openingen tussen de schedelbeenderen (fontanellen) kunnen zich laat sluiten. Bij kinderen in de leeftijd van één tot vier jaar kan de botgroei abnormaal zijn, met als gevolg een abnormale kromming van de ruggengraat en O- of X-benen. Het is mogelijk dat deze kinderen laat gaan lopen. Oudere kinderen en adolescenten hebben pijn bij het lopen. Afplatting van de bekkenbeenderen kan leiden tot een vernauwing van het baringskanaal bij opgroeiende meisjes. (Tot 50 à 60 jaar geleden waren problemen bij de baring voornamelijk te wijten aan bekkenafwijkingen bij de vrouwen als gevolg van rachitis op de kinderleeftijd.) Bij volwassenen zijn de botten, vooral de wervelkolom, het bekken en de benen, verzwakt. Aangetaste gebieden kunnen pijnlijk zijn bij aanraken en er kunnen spontaan breuken optreden.

De diagnose ‘rachitis' of ‘osteomalacie' wordt gesteld op basis van symptomen, het uiterlijk van botten op röntgenfoto's en een lage bloedspiegel van afbraakproducten van vitamine D.

De behandeling bestaat uit dagelijks oraal gebruik van vitamine-D- en calciumsupplementen. Mensen met een chronische lever- of nieraandoening kunnen vitamine-D-supplementen met een speciale samenstelling nodig hebben.

Overdosering van vitamine D

Inname van zeer hoge dagelijkse doses vitamine D gedurende enkele maanden kan leiden tot vergiftiging en een hoge calciumconcentratie in het bloed (hypercalciëmie (zie Mineralen en elektrolyten: Hypercalciëmie)).

De eerste symptomen zijn verminderde eetlust, misselijkheid en braken, gevolgd door extreme dorst, zwakte, nervositeit en hoge bloeddruk. Door de hoge calciumconcentratie kan in het hele lichaam calciumafzetting optreden, vooral in de nieren, bloedvaten, longen en het hart. De nieren kunnen blijvend worden beschadigd, met als gevolg nierfunctiestoornissen. Als gevolg daarvan neemt het urineren toe, komt er eiwit in de urine terecht en neemt het gehalte van ureum (een afvalproduct) in het bloed toe. Dit kan leiden tot nierfalen.

Een overdosering van vitamine D wordt gewoonlijk vastgesteld wanneer bij bloedonderzoek een hoge calciumconcentratie wordt gevonden bij iemand die hoge doses vitamine D gebruikt. De diagnose wordt bevestigd door meting van de vitamine-D-concentratie in het bloed. De behandeling bestaat uit stopzetting van het gebruik van vitamine-D-supplementen, gevolgd door een tijdelijk calciumarm dieet om de effecten van een hoge calciumconcentratie in het lichaam teniet te doen en het gebruik van geneesmiddelen om het vrijkomen van calcium uit de botten te remmen.

Laatste volledige inspectie/herziening februari 2003

Naar boven

Vorige: Vitamine C

Volgende: Vitamine E

Illustraties
Tabellen
Disclaimer