MERCK MANUAL MEDISCH HANDBOEK
Tips voor betere resultaten
ABCDEFGHI
JKLMNOPQR
STUVWXYZ

Sectie

Hoofdstuk

Onderwerp

IJzer

Veel van het ijzer in het lichaam komt voor in hemoglobine. Hemoglobine is het bestanddeel van rode bloedcellen dat deze cellen in staat stelt zuurstof naar de lichaamsweefsels te transporteren. IJzer is een belangrijk bestanddeel van hemoglobine en spiercellen. IJzer is ook nodig voor de vorming van veel enzymen in het lichaam.

Het lichaam gebruikt ijzer opnieuw: wanneer rode bloedcellen afsterven, komt het ijzer uit deze cellen terug naar het beenmerg, waar het nogmaals wordt gebruikt in nieuwe rode bloedcellen. Dagelijks gaat er een kleine hoeveelheid ijzer verloren, hoofdzakelijk in cellen die loslaten van het darmslijmvlies. Deze hoeveelheid wordt gewoonlijk aangevuld door de een tot twee milligram ijzer die elke dag uit de voeding wordt opgenomen.

De voeding bevat twee soorten ijzer: haemijzer (dat in dierlijke producten voorkomt) en non-haemijzer (dat in de meeste levensmiddelen en in ijzersupplementen voorkomt). Non-haemijzer levert meer dan 85% van het ijzer in de gemiddelde voeding. Van het ingenomen non-haemijzer wordt echter minder dan 20% door het lichaam opgenomen. Non-haemijzer wordt beter opgenomen wanneer het wordt ingenomen met dierlijk eiwit en met vitamine C. Haemijzer wordt veel beter opgenomen dan non-haemijzer.

illustrative-material.sidebar 3

Hemochromatose: wanneer ijzerstapeling optreedt

Bij hemochromatose, een erfelijke aandoening, wordt er te veel ijzer opgenomen, wat leidt tot ijzerstapeling in het lichaam. Hemochromatose kan dodelijk zijn, maar is gewoonlijk te behandelen. Het gen dat met hemochromatose verband houdt, is bekend.

Gewoonlijk treden de symptomen geleidelijk op, vaak pas op middelbare leeftijd of later. Bij vrouwen beginnen de symptomen gewoonlijk na de menopauze, doordat menstruatie en zwangerschap een zekere mate van bescherming bieden.

De symptomen variëren omdat de ijzerstapeling alle delen van het lichaam kan beschadigen, waaronder de hersenen, lever, alvleesklier, longen of het hart. De lever en de alvleesklier kunnen het eerst worden beschadigd, met als gevolg symptomen van cirrose of diabetes mellitus. Het is ook mogelijk dat de eerste symptomen vaag en algemeen zijn. Een voorbeeld is vermoeidheid. Later kan de huid bronskleurig worden.

Bij 50 tot 60% van de patiënten ontwikkelt zich diabetes mellitus. Bij sommige mensen ontstaan hartaandoeningen (zoals hartfalen en hartritmestoornissen). Uiteindelijk kan er leverkanker ontstaan. Bij veel mannen nemen de spiegels van mannelijke hormonen af. Andere mogelijke symptomen zijn onder meer artritis, erectiele disfunctie (impotentie), onvruchtbaarheid, een traag werkende schildklier (hypothyreoïdie) en chronische vermoeidheid. Hemochromatose kan leiden tot verergering van reeds aanwezige neurologische aandoeningen.

Het stellen van de diagnose hemochromatose op basis van de symptomen kan moeilijk zijn. Bloedonderzoek waarbij de spiegels van twee stoffen worden gemeten, kan echter vaststellen welke patiënten verder dienen te worden onderzocht. Deze stoffen zijn ferritine, een eiwit dat ijzer opslaat, en het ijzer in transferrine, het eiwit dat ijzer transporteert wanneer dit zich niet in rode bloedcellen bevindt. Wanneer de spiegels van deze stoffen hoog zijn, wordt er gewoonlijk genetisch onderzoek uitgevoerd om de diagnose te bevestigen. Een leverbiopsie kan nodig zijn om te bepalen of de lever beschadigd is. Alle verwanten van een aangedane persoon dienen te worden gescreend.

Gewoonlijk is aderlating (flebotomie) de beste behandeling. Dit voorkomt verdere orgaanschade, maar maakt de bestaande schade niet ongedaan. Aderlating wordt eenmaal en soms tweemaal per week uitgevoerd. Elke keer wordt ongeveer een halve liter bloed afgetapt, tot de ferritinespiegel weer normaal is.

Met een vroege diagnose en behandeling van de hemochromatose is een lang en gezond leven mogelijk.

IJzergebrek

IJzergebrek is wereldwijd het meest voorkomende mineraalgebrek en veroorzaakt bloedarmoede bij mannen, vrouwen en kinderen.

Bij volwassenen wordt ijzergebrek meestal veroorzaakt door bloedverlies. Bij vrouwen in de vruchtbare leeftijd kan het tekort het gevolg zijn van de menstruatie. Bij mannen en bij vrouwen na de menopauze duidt ijzergebrek meestal op een bloeding in het spijsverteringskanaal, bij voorbeeld uit een bloedende zweer of een poliep in de dikke darm (colon). Het tekort kan ook het gevolg zijn van een bloeding in andere delen van het lichaam, zoals de nieren.

IJzergebrek kan het gevolg zijn van ontoereikende voeding, vooral bij zuigelingen en kleine kinderen, die meer ijzer nodig hebben omdat ze in de groei zijn. Adolescente meisjes die geen vlees eten, lopen het risico van het ontstaan van ijzergebrek doordat ze groeien en beginnen te menstrueren. Ook het gebruik van te weinig vitamine C (fruit) is in deze groep een risico; vitamine C bevordert immers de ijzeropname vanuit de voeding in de darm. Zwangere vrouwen lopen ook een risico van dit tekort doordat de groeiende foetus grote hoeveelheden ijzer nodig heeft.

Symptomen

Wanneer de ijzerreserves in het lichaam uitgeput zijn, ontstaat er bloedarmoede. (zie Bloedarmoede: IJzergebreksanemie)

Bloedarmoede leidt tot bleekheid, zwakte, prikkelbaarheid, slaperigheid en vermoeidheid. Het concentratie- en leervermogen kan verminderd zijn. In ernstige gevallen kan bloedarmoede leiden tot hoofdpijn, oorsuizingen (tinnitus), vlekken voor de ogen, verstoorde spijsvertering, kortademigheid, duizeligheid en een snelle hartslag. Soms veroorzaakt ernstige bloedarmoede pijn op de borst en hartfalen. Vrouwen kunnen ophouden met menstrueren.

Naast bloedarmoede kan ijzergebrek symptomen veroorzaken als pica (een sterke neiging tot het eten van als voedsel ongeschikte stoffen als aarde, kalk, potlood en hout), lepeltjesnagels (een misvorming waarbij de nagels dun en holrond zijn) en nachtelijke beenkrampen. In zeldzame gevallen kan ijzergebrek leiden tot de groei van een dun membraan over een deel van de slokdarm, met als gevolg slikproblemen.

Diagnose

De diagnose ‘ijzergebrek' wordt gesteld op basis van symptomen en op de resultaten van bloedonderzoeken. Tot deze resultaten behoren een laag gehalte aan hemoglobine (dat ijzer bevat), een lage hematocriet (de verhouding tussen de rode bloedcellen en het totale bloedvolume) en een laag aantal rode bloedcellen, die abnormaal klein zijn. De hoeveelheid ijzer in transferrine (het eiwit dat ijzer in het bloed transporteert wanneer de rode bloedcellen geen ijzer bevatten) wordt bepaald. Als de hoeveelheid minder dan 10% bedraagt, is ijzergebrek waarschijnlijk. IJzergebrek wordt bevestigd als het gehalte aan ferritine (een eiwit dat ijzer opslaat) in het bloed laag is. Ontsteking, infectie, kanker of leverbeschadiging kunnen echter leiden tot een normale of hoge ferritinespiegel, zelfs bij ijzergebrek.

Soms is beenmergonderzoek nodig om de diagnose te stellen. Er wordt dan via een naald een monster genomen van beenmergcellen, gewoonlijk uit het heupbeen, en onder een microscoop onderzocht. Met een bepaalde kleuring wordt de ijzerconcentratie vastgesteld.

Behandeling

Omdat de meest voorkomende oorzaak van ijzergebrek bij volwassenen overmatig bloeden is, zoekt de arts eerst naar een mogelijke bloeding. Voor de behandeling van overmatig menstrueel bloedverlies kunnen geneesmiddelen, zoals orale anticonceptiemiddelen (de pil), nodig zijn. Er kan een operatie nodig zijn om een bloedende zweer te behandelen of een poliep uit de dikke darm te verwijderen. Bij ernstige bloedarmoede kan een bloedtransfusie nodig zijn.

In het algemeen bestaat de behandeling uit het innemen van dagelijkse doses van een oraal ijzersupplement. Het is mogelijk dat de normale ijzerinname via de voeding niet voldoende is om het verloren ijzer aan te vullen (doordat minder dan 20% van het ijzer in gewone voeding door het lichaam wordt opgenomen). IJzer wordt het best opgenomen wanneer het supplement op een nuchtere maag wordt ingenomen, 30 minuten voor de maaltijd of 2 uur na de maaltijd, vooral wanneer de maaltijd levensmiddelen bevat die de opname van ijzer verlagen (zoals plantaardige vezels, fytaten, zemelen, koffie en thee). Het gebruik van ijzersupplementen op een nuchtere maag kan echter leiden tot spijsverteringsproblemen en obstipatie. Sommige mensen moeten de supplementen daarom bij de maaltijd innemen. Ook maagzuurremmers en calciumsupplementen kunnen de opname van ijzer verlagen. Inname van vitamine C in sappen of als supplement verbetert de ijzeropname. Het eten van kleine hoeveelheden vlees, dat de gemakkelijk opneembare vorm van ijzer (haemijzer) bevat, verbetert de opname van de slecht opneembare vorm van ijzer (non-haemijzer). Door het gebruik van ijzersupplementen wordt de ontlasting bijna altijd zwart van kleur. Dit is een onschadelijke bijwerking.

In zeldzame gevallen wordt ijzer geïnjecteerd. Injecties zijn nodig voor mensen die geen tabletten kunnen verdragen of voor sommige mensen die niet voldoende ijzer uit het spijsverteringskanaal kunnen opnemen.

De behandeling van ijzergebreksanemie duurt gewoonlijk drie tot zes weken, zelfs na het stoppen van de bloeding. Nadat de bloedarmoede is verdwenen, moet gedurende zes maanden een ijzersupplement worden gebruikt om de lichaamsreserves aan te vullen. Gewoonlijk worden er regelmatig bloedonderzoeken uitgevoerd om te bepalen of iemand voldoende ijzer krijgt en om te controleren of de bloeding gestopt is.

Vrouwen die niet menstrueren en mannen dienen in eerste instantie geen ijzersupplementen of multivitaminepreparaten met ijzer te gebruiken tenzij de arts dit specifiek heeft voorgeschreven. Het gebruik van dergelijke supplementen kan het diagnosticeren van bloedarmoede (anemie) bemoeilijken. Een dergelijke bloedarmoede kan nu juist het symptoom zijn van een onderliggende aandoening, zoals een tumor in de dikke darm.

Omdat een groeiende foetus ijzer nodig heeft, worden voor de meeste zwangere vrouwen ijzersupplementen aanbevolen. De meeste zuigelingen, vooral degenen die te vroeg zijn geboren of een te laag geboortegewicht hebben, hebben een ijzersupplement nodig. Dit wordt toegediend in de vorm van met ijzer verrijkte babyvoeding of, bij baby's die borstvoeding krijgen, als een afzonderlijk vloeibaar supplement.

Overdosering van ijzer

Te veel ijzer kan in het lichaam worden opgestapeld. Dit kan worden veroorzaakt door talrijke bloedtransfusies of ijzertherapie met te hoge doses of gedurende te lange perioden. Een andere oorzaak is hemochromatose (ijzerstapelingsziekte), een erfelijke aandoening met ijzerstapeling in allerlei organen, vooral in de lever. Inname van een te grote hoeveelheid ijzer in één keer veroorzaakt braken, diarree en darmbeschadiging. Inname van te veel ijzer gedurende een bepaalde periode kan tot beschadiging van de kransslagaders leiden. De behandeling bestaat vaak uit het geneesmiddel deferoxamine Handelsnaam
Desferal
, dat ijzer bindt en dit via de urine uit het lichaam verwijdert. De behandeling van hematochromatose bestaat uit aderlating (flebotomie) en deferoxamine Handelsnaam
Desferal
.

Laatste volledige inspectie/herziening februari 2003

Naar boven

Vorige: Fosfaat

Volgende: Jodium

Illustraties
Tabellen
Disclaimer