MERCK MANUAL MEDISCH HANDBOEK
Tips voor betere resultaten
ABCDEFGHI
JKLMNOPQR
STUVWXYZ

Sectie

Hoofdstuk

Onderwerp

Hyperthyreoïdie

Hyperthyreoïdie is overmatige activiteit van de schildklier die leidt tot hoge spiegels van schildklierhormonen en tot versnelling van vitale lichaamsfuncties.

Hyperthyreoïdie komt in Groot-Brittannië (recente statistische gegevens over Nederland ontbreken) bij een op de vijftig vrouwen en een op de vijfhonderd mannen voor en kan op elke leeftijd ontstaan. Deze aandoening komt vaker voor bij vrouwen, te weten tijdens de menopauze en na een bevalling.

Oorzaken

Hyperthyreoïdie heeft diverse oorzaken, zoals de ziekte van Graves-Basedow, één of meerdere toxische noduli (toxisch multinodulair struma), thyreoïditis, ontsteking als gevolg van giftige stoffen of van blootstelling aan straling, toxisch adenoom en te sterke prikkeling als gevolg van een overmatige hypofysewerking.

De ziekte van Graves-Basedow, de meest voorkomende oorzaak van hyperthyreoïdie, is een auto-immuunziekte die wordt veroorzaakt door een abnormaal eiwit (antilichaam) in het bloed dat de schildklier aanzet tot de productie en afgifte van te veel schildklierhormonen in het bloed. Bij deze oorzaak van hyperthyreoïdie is vaak sprake van erfelijke aanleg, vooral bij vrouwen. Vrijwel altijd is het gevolg een diffuus vergrote schildklier. Bij de ziekte van Graves-Basedow kan spontane remissie optreden. Behandeling is uitsluitend noodzakelijk tijdens de hyperthyreoïdiefase. Bij een bepaalde vorm van deze aandoening kan uitpuiling van de ogen optreden, aangeduid als exoftalmie. Hiervoor is soms behandeling noodzakelijk.

Thyreoïditis is ontsteking van de schildklier. Bij subacute granulomateuze thyreoïditis, pijnloze lymfocytaire thyreoïditis en aanzienlijk minder vaak bij Hashimoto-thyreoïditis treedt thyreotoxicose op doordat opgeslagen hormoon door de ontstoken klier wordt afgescheiden. Daarna volgt meestal hypothyreoïdie doordat de spiegels van opgeslagen hormonen sterk verlaagd zijn. Uiteindelijk zal de klier meestal weer normaal functioneren, hoewel blijvende hypothyreoïdie het gevolg kan zijn.

Ook ontsteking als gevolg van giftige stoffen of van blootstelling aan straling kan, net als de drie hoofdtypen van thyreoïditis, hyperthyreoïdie veroorzaken.

Een toxisch adenoom is een gebied met plaatselijke abnormale celwoekering binnen de schildklier. Dit abnormale weefsel produceert schildklierhormoon, zelfs zonder stimulatie door thyrotropine. Een toxisch adenoom onttrekt zich aan de normale regelmechanismen van de schildklier en produceert grote hoeveelheden schildklierhormoon. Bij toxische multinodulaire struma (ziekte van Plummer) is er sprake van een groot aantal knobbeltjes. De aandoening wordt weinig gezien bij adolescenten en jongvolwassenen, maar komt bij ouderen vaker voor.

Een overactieve hypofyse kan te veel thyrotropine produceren, wat vervolgens tot overproductie van schildklierhormoon leidt. Het komt echter hoogst zelden voor dat dit de oorzaak van hyperthyreoïdie is.

Symptomen

De meeste mensen met hyperthyreoïdie hebben een vergrote schildklier (struma, kropgezwel). De hele klier kan vergroot zijn of er kunnen knobbeltjes in bepaalde gebieden ontstaan. De klier kan drukpijnlijk of pijnlijk zijn.

Bij hyperthyreoïdie treedt ongeacht de oorzaak een versnelling van de lichaamsfuncties op: verhoogde hartfrequentie en bloeddruk, hartritmestoornissen (aritmieën), overmatige transpiratie, bevende handen (tremoren), nervositeit en agitatie, slaapproblemen (slapeloosheid), gewichtsverlies ondanks toegenomen eetlust, verhoogd activiteitsniveau ondanks vermoeidheid en zwakte en frequente stoelgang, soms met diarree. Bij oudere mensen met hyperthyreoïdie kunnen deze kenmerkende symptomen ontbreken. Deze mensen lijden echter soms wel aan zogeheten ‘gemaskeerde hyperthyreoïdie', met symptomen als zwakte, slaperigheid, verwarring, teruggetrokken gedrag en depressie. Hyperthyreoïdie kan veranderingen aan de ogen veroorzaken en iemand met hyperthyreoïdie lijkt soms een starende blik te hebben.

Als de hyperthyreoïdie door de ziekte van Graves-Basedow wordt veroorzaakt, zijn de symptomen onder meer een gezwollen huid rond de ogen, verhoogde traanvorming, branderigheid en abnormale lichtgevoeligheid. Daarnaast kunnen er nog twee opvallende symptomen optreden: uitpuilende ogen (exoftalmie (zie Aandoeningen van de oogkas: Exophthalmus)) en dubbelzien (diplopie). Uitpuiling van de ogen wordt door stapeling van een stof in de oogkas achter de ogen veroorzaakt. De spieren die de ogen bewegen, raken ontstoken en kunnen niet langer normaal werken. Hierdoor wordt het moeilijk of onmogelijk om de ogen normaal te bewegen of de oogbewegingen te coördineren, wat tot dubbelzien leidt. Soms kunnen de oogleden niet meer geheel worden gesloten, wat gevaar voor letsel door lichaamsvreemde deeltjes en uitdroging oplevert. Deze oogverschijnselen treden soms jaren eerder op dan andere symptomen van hyperthyreoïdie, waardoor ze een vroege aanwijzing voor de ziekte van Graves-Basedow vormen. In de meeste gevallen treden deze verschijnselen echter niet op voordat de andere symptomen merkbaar worden. De oogsymptomen kunnen zelfs optreden of verergeren nadat de overmatige schildklierhormoonafgifte is behandeld en onder controle is gebracht.

Wanneer de ziekte van Graves-Basedow de ogen aantast, kan er in de huid, gewoonlijk ter hoogte van de schenen, afzetting plaatsvinden van een soortgelijke stof als die achter de ogen wordt afgezet. De verdikkingen kunnen jeuken, rood worden en hard aanvoelen wanneer er met een vinger op wordt gedrukt. Net als bij de afzettingen achter de ogen kunnen de klachten beginnen voordat of nadat de andere symptomen van hyperthyreoïdie worden opgemerkt.

Diagnose

Een arts vermoedt hyperthyreoïdie meestal op basis van de symptomen. De diagnose wordt bevestigd met behulp van bloedonderzoeken waarbij dan vaak als eerste onderzoek de thyrotropinespiegel wordt gemeten. Bij een te hoge schildklieractiviteit is de thyrotropinespiegel laag. In de zeldzame gevallen waarin de hypofyse hyperactief is, is de thyrotropinespiegel echter normaal of hoog. Als de thyrotropinespiegel in het serum te laag is, meet de arts de spiegels van schildklierhormonen in het bloed. Als er twijfel bestaat of de ziekte van Graves-Basedow de oorzaak is, controleert de arts een bloedmonster op de aanwezigheid van antilichamen tegen schildklierweefsel. Er kunnen specifiekere antilichaammetingen worden verricht, maar dat is zelden nodig.

Als een toxisch adenoom als oorzaak wordt vermoed, toont een scan met radioactieve isotopen (jodium of selenium) van de schildklier aan of het adenoom hyperactief is en dus te veel hormoon produceert. Een dergelijke scan kan de arts ook helpen bij de beoordeling van de ziekte van Graves-Basedow. Bij iemand met deze ziekte blijkt uit de scan dat niet slechts één gebied, maar de gehele klier te veel activiteit vertoont. Bij thyreoïditis blijkt verlaagde activiteit uit de scan.

Prognose en behandeling

De behandeling van hyperthyreoïdie is afhankelijk van de oorzaak. In de meeste gevallen kan de oorzaak van hyperthyreoïdie worden genezen of kunnen de symptomen worden weggenomen of sterk worden verminderd. Onbehandelde hyperthyreoïdie belast het hart en tal van andere organen echter te sterk.

Bètablokkers als propranolol Handelsnaam
Inderal
helpen veel hyperthyreoïdiesymptomen te onderdrukken. Deze geneesmiddelen vertragen een snelle hartslag, verminderen bevingen (tremoren) en onderdrukken angstgevoelens. De arts zal bètablokkers daarom vooral toepassen bij extreme hyperthyreoïdie (thyreotoxische crisis) en bij patiënten met lastige of gevaarlijke symptomen bij wie de hyperthyreoïdie nog niet met andere behandelingen onder controle is gebracht. Bètablokkers hebben echter geen invloed op de abnormale werking van de schildklier. Ze worden daarom toegediend tot andere behandelingen de hormoonproductie weer op een normaal niveau hebben gebracht.

Propylthiouracil en thiamazol Handelsnaam
Strumazol
zijn de meest gebruikte geneesmiddelen voor behandeling van hyperthyreoïdie. Ze vertragen de schildklierwerking door de productie van schildklierhormoon te verminderen. Beide middelen worden oraal ingenomen, aanvankelijk in hoge doses. Later wordt de dosering op basis van de uitslagen van het bloedonderzoek aangepast of worden de hoge doses gecontinueerd, veelal samen met het schildklierhormoon levothyroxine (l-T4). Deze middelen kunnen de schildklierfunctie meestal binnen 6 à 12 weken onder controle brengen. Zwangere vrouwen die propylthiouracil of thiamazol Handelsnaam
Strumazol
gebruiken, worden nauwlettend gevolgd aangezien deze middelen de placenta passeren en bij de vrucht tot struma of hypothyreoïdie kunnen leiden. Carbimazol Handelsnaam
Carbimazol
wordt in het lichaam in thiamazol Handelsnaam
Strumazol
omgezet.

Soms wordt oraal toegediend jodium gebruikt om hyperthyreoïdie te behandelen, maar uitsluitend in gevallen waar snelle behandeling noodzakelijk is. jodiumjodiumjodium kan ook worden gebruikt om hyperthyreoïdie te reguleren totdat een deel van de schildklier operatief kan worden verwijderd. Dit is geen langetermijnoplossing.

Radioactief jodium kan oraal worden toegediend om een deel van de schildklier te vernietigen. In het lichaam zelf dringt nauwelijks enige radioactiviteit binnen, maar de schildklier ontvangt wel veel radioactiviteit aangezien deze klier jodium opneemt en concentreert. Na deze behandeling is een ziekenhuisverblijf van enkele dagen noodzakelijk. Na behandeling kan de patiënt het beste twee tot wel veertien dagen (afhankelijk van het ziekenhuisprotocol in Nederland) niet te dicht bij zuigelingen en kleine kinderen komen. In de werkomgeving hoeven geen speciale voorzorgsmaatregelen te worden genomen en voor slapen met een partner zijn evenmin speciale voorzorgsmaatregelen nodig. Met zwangerschap dient ten minste zes maanden te worden gewacht.

De arts tracht de dosis radioactief jodium zodanig aan te passen dat het deel van de schildklier dat wordt vernietigd juist groot genoeg is om de hormoonproductie op een normaal peil te brengen zonder de werking van de schildklier te sterk te verminderen. Op de lange duur lukt dit echter vaak (bij ongeveer 50%) niet. Er zijn ook artsen die een grotere dosis gebruiken om de schildklier volledig te vernietigen. De mensen die deze behandeling ondergaan, moeten meestal levenslang substitutietherapie met schildklierhormonen volgen (zie Schildklieraandoeningen: Thyreoïditis). Vermoedens dat radioactief jodium kanker kan veroorzaken, zijn nooit bevestigd. Radioactief jodium wordt niet toegediend aan zwangere vrouwen en soms evenmin aan vrouwen met een kinderwens, aangezien het de placenta passeert, de moedermelk binnendringt en de schildklier van de vrucht of zuigeling kan vernietigen.

Operatieve verwijdering van de schildklier (thyroïdectomie) is een mogelijkheid bij jonge mensen met hyperthyreoïdie, bij mensen met een zeer groot kropgezwel en bij mensen die allergisch zijn voor bij de behandeling van hyperthyreoïdie gebruikte geneesmiddelen of die daarvan ernstige bijwerkingen ondervinden. Operatief ingrijpen houdt bij meer dan 90% van de patiënten de hyperthyreoïdie blijvend onder controle. Vaak treedt na de operatie hypothyreoïdie op. Deze patiënten moeten dan de rest van hun leven schildklierhormoontabletten slikken. In zeldzame gevallen kunnen complicaties optreden, zoals verlamming van de stembanden en schade aan de bijschildklieren (de kleine klieren achter de schildklier die de bloedcalciumspiegel regelen).

Bij de ziekte van Graves-Basedow kan aanvullende behandeling noodzakelijk zijn voor de oog- en huidsymptomen. De oogsymptomen kunnen soms worden verlicht door het hoofdeinde van het bed te verhogen, door oogdruppels toe te dienen, de oogleden voor het inslapen met een pleister af te plakken en soms door plasmiddelen te gebruiken (om het vocht sneller af te voeren). Het dubbelzien kan met een prismabril worden gecorrigeerd. Bij een ernstige oogaandoening kan uiteindelijk oraal gebruik van corticosteroïden, behandeling van de oogkas met röntgenstralen of een oogoperatie nodig zijn. Een crème of zalf met corticosteroïden kan helpen de jeuk en de verharding van de aangetaste huid te verlichten. Vaak verdwijnen de klachten na maanden of jaren spontaan zonder dat ze behandeld zijn.

TYPE

GENEESMIDDEL

ENKELE BIJWERKINGEN

OPMERKINGEN

thionamiden

carbimazol Handelsnaam
Carbimazol

thiamazol Handelsnaam
Strumazol

propylthiouracil

allergische reacties (meestal huiduitslag), misselijkheid, smaakverlies, infectie (zelden) als gevolg van een tekort aan witte bloedcellen, verstoorde leverfunctie

vermindert de productie van schildklierhormoon

niet-metaalhoudende elementen

jodium

huiduitslag

vermindert de productie en afgifte van schildklierhormoon

radioactieve isotoop

radioactief jodium

veroorzaakt hypothyreoïdie

vernietigt de schildklier

bètablokkers

atenolol Handelsnaam
Tenormin

metoprolol Handelsnaam
Lopresor
Selokeen

propranolol Handelsnaam
Inderal

bij mensen met chronische obstructieve longziekte (COPD): fluitende ademhaling; verergering van perifeer vaatlijden en depressie; verlaagde bloeddruk (hypotensie)

blokkeert tal van stimulerende effecten van een overmaat aan schildklierhormoon op andere organen

Laatste volledige inspectie/herziening februari 2003

Naar boven

Vorige: Introductie

Volgende: Hypothyreoïdie

Illustraties
Tabellen
Disclaimer