MERCK MANUAL MEDISCH HANDBOEK
Tips voor betere resultaten
ABCDEFGHI
JKLMNOPQR
STUVWXYZ
In dit onderwerp
Chemotherapie
Naar boven

Sectie

Hoofdstuk

Onderwerp

Chemotherapie

Bij chemotherapie worden geneesmiddelen toegediend die kankercellen vernietigen (cytostatica). Het ideale cytostaticum vernietigt alleen kankercellen zonder schade aan gezonde cellen toe te brengen, maar er zijn maar weinig van zulke middelen. De meeste cytostatica zijn zodanig ontworpen dat ze meer schade aan kankercellen toebrengen dan aan gezonde cellen. Dat neemt niet weg dat alle cytostatica gezonde cellen aantasten en bijwerkingen veroorzaken.

Niet alle vormen van kanker reageren op chemotherapie. Afhankelijk van het soort tumor wordt bepaald welke middelen worden gebruikt en in welke combinatie en dosering. Chemotherapie kan als enige behandeling worden toegepast of in combinatie met bestraling en een operatie.

illustrative-material.sidebar 2

Respons op de behandeling

Tijdens de behandeling wordt de patiënt gecontroleerd om te beoordelen hoe de tumor op de behandeling reageert. Wanneer de tumor na de behandeling gedurende een bepaalde periode is verdwenen, wordt gezegd dat de patiënt in volledige remissie is. De meest succesvolle behandeling leidt tot genezing. Genezing betekent dat alle aanwijzingen voor kanker verdwenen zijn en dat de tumor nooit terugkomt (recidiveert). Artsen benoemen genezing soms in termen van de vijf- of tienjaars ziektevrije overleving, waarbij de kanker volledig verdwijnt en binnen de vastgestelde (of een andere gewoonlijk lange) periode niet meer recidiveert. Bij een gedeeltelijke respons neemt de omvang van een of meer tumoren met meer dan de helft af. Bij deze respons kunnen de symptomen afnemen en kan het leven worden verlengd, al wordt de tumor weer groter. De minst succesvolle behandeling levert geen respons op.

Soms verdwijnt kanker helemaal, maar komt deze later weer terug (relaps, recidief). Het interval wordt de ziektevrije overlevingsduur genoemd. De periode van volledige remissie tot overlijden wordt de totale overlevingsduur genoemd. Bij patiënten met een gedeeltelijke respons wordt de duur van de respons gemeten vanaf het moment van de gedeeltelijke respons tot het moment waarop de tumor opnieuw gaat groeien of zich weer uitzaait.

Sommige vormen van kanker reageren goed op chemotherapie of radiotherapie en worden responsief genoemd. Andere vormen van kanker reageren slecht op chemotherapie of radiotherapie en worden therapieresistent genoemd. Weer andere vormen van kanker kunnen een uitstekende eerste respons vertonen, maar worden therapieresistent nadat ze herhaaldelijk zijn behandeld.

Sommige tumoren produceren stoffen die tumormarkers worden genoemd. De meeste van deze tumormarkers zijn niet specifiek genoeg om zinvol te worden gebruikt voor screeningsonderzoek: ook bij een aantal andere aandoeningen dan kanker komen deze stoffen in het bloed voor. Vaak kunnen ze echter wel worden gebruikt om vast te stellen hoe de respons op de behandeling is. Als de tumormarker vóór de behandeling wel, maar na de behandeling niet meer in het bloed aanwezig is, is de patiënt waarschijnlijk met succes behandeld. Als de tumormarker na de behandeling verdwijnt maar later terugkomt, is de tumor waarschijnlijk opnieuw gaan groeien.

Een mogelijke benadering is het gebruik van diverse moleculair gerichte geneesmiddelen. Deze middelen kunnen kwaadaardige cellen binnendringen en belangrijke informatiestromen binnen de cel onderbreken. De cellen raken daardoor defect en sterven af. Imatinib Handelsnaam
Glivec
, het eerste dergelijke middel, verandert de energiestroom binnen kwaadaardige cellen. Het is zeer effectief bij chronische myeloïde leukemie en bij bepaalde tumoren van het maag-darmkanaal. Andere moleculair-gerichte geneesmiddelen tasten receptoren op het celoppervlak aan bij niet-kleincellige longtumoren en bij dikkedarmkanker. Deze middelen zijn echter nog niet verkrijgbaar voor algemeen gebruik.

Intensieve chemotherapie is een nieuwe maar riskante benadering waarbij de cytostatica in een zeer hoge dosering worden toegediend. Deze therapie wordt toegepast bij enkele vormen van kanker (waaronder enkele vormen van myeloom, lymfoom en leukemie) die recidiveren ondanks een goede respons van de patiënt op een eerste behandeling met cytostatica. Van deze tumoren is al aangetoond dat ze gevoelig zijn voor het geneesmiddel. Het beleid is dan gericht op een aanzienlijke verhoging van de dosering om zoveel mogelijk kankercellen te doden en daardoor de overleving van de patiënt te verlengen.

Intensieve chemotherapie kan echter een levensbedreigende beschadiging van het beenmerg veroorzaken. Daarom wordt deze behandeling gewoonlijk gecombineerd met een ‘rescue'-therapie van het beenmerg. Hierbij worden cellen uit het beenmerg afgenomen voordat de chemotherapie wordt toegediend. Na de behandeling worden deze cellen weer aan de patiënt teruggegeven. In sommige gevallen kunnen stamcellen uit een bloedmonster worden geïsoleerd. De stamcellen kunnen dan in plaats van beenmergcellen worden gebruikt om het beenmerg te herstellen.

KLASSE

VOORBEELDEN

HOE HET MIDDEL WERKT

BIJWERKINGEN

alkylerende stoffen 

Cyclofosfamide Handelsnaam
Endoxan
Cycloblastine

Chloorambucil Handelsnaam
Leukeran

Melfalan Handelsnaam
Alkeran

vormen chemische binding met DNA, waardoor breuken in het DNA ontstaan en fouten in de replicatie van DNA

beenmergonderdrukking, beschadiging van maagslijmvlies, haaruitval; kunnen vruchtbaarheid verminderen

antimetabolieten 

Methotrexaat Handelsnaam
Emthexate
Ledertrexate

Cytarabine Handelsnaam
Cytosar Alexan

Fludarabine Handelsnaam
Fludara

6- Mercaptopurine Handelsnaam
Puri‑Nethol

5- Fluorouracil Handelsnaam
Efudix
Fluracedyl

blokkeren de synthese van DNA

dezelfde als bij alkylerende stoffen

antimitotica 

vincristine Handelsnaam
Oncovin

paclitaxel Handelsnaam
Taxol

vinorelbine Handelsnaam
Navelbine

blokkeren de deling van kankercellen

dezelfde als bij alkylerende stoffen; kunnen eveneens zenuwbeschadiging veroorzaken

topo-isomeraseremmers 

doxorubicine Handelsnaam
Adriblastina
Caelyx

irinotecan

verhinderen de synthese en reparatie van DNA door blokkering van enzymen die topo-isomerasen worden genoemd

dezelfde als bij alkylerende stoffen; doxorubicine Handelsnaam
Adriblastina
Caelyx
kan ook het hart aantasten

platinaderivaten 

Cisplatine Handelsnaam
Platinol
Platosin

Carboplatine Handelsnaam
Carbosin
Paraplatin

binden zich aan DNA, waardoor breuken in het DNA ontstaan

dezelfde als bij alkylerende stoffen; kunnen ook zenuwbeschadiging, nierbeschadiging en gehoorverlies veroorzaken

hormonale therapieën 

tamoxifen Handelsnaam
Nolvadex
Tamoplex

bicalutamide Handelsnaam
Casodex

blokkeert de werking van oestrogeen (bij borstkanker)

blokkeert de werking van androgeen (bij prostaatkanker)

kan endometriumkanker, bloedstolsels en opvliegers veroorzaken

kan erectiele disfunctie (impotentie) veroorzaken

signaalremmers 

imatinib Handelsnaam
Glivec

blokkeert de signalen voor celdeling bij chronische myeloïde leukemie

kan leverfunctiestoornissen veroorzaken, alsmede vochtretentie

monoklonale antilichamen 

rituximab Handelsnaam
Mabthera

trastuzumab Handelsnaam
Herceptin

gemtuzumab ozogamicine

induceert celdood door binding aan receptoren op het celoppervlak bij tumoren die van lymfocyten uitgaan

blokkeert de groeifactorreceptor op borstkankercellen

bevat een specifiek antilichaam dat zich aan een receptor van leukemische cellen hecht en geeft vervolgens een dosis cytostaticum aan de leukemische cellen af

kunnen allergische reacties veroorzaken

biologische-responsmodulators 

interferon-alfa

niet bekend

kan koorts, rillingen en beenmergonderdrukking veroorzaken

differentiërende stoffen 

tretinoïne Handelsnaam
Acid A vit

induceert differentiatie en afsterven van leukemische cellen

kan ernstige ademhalingsproblemen veroorzaken

Laatste volledige inspectie/herziening februari 2003

Naar boven

Vorige: Bijwerkingen van de behandeling

Volgende: Combinatietherapie

Illustraties
Tabellen
Disclaimer