MERCK MANUAL MEDISCH HANDBOEK
Tips voor betere resultaten
ABCDEFGHI
JKLMNOPQR
STUVWXYZ

Sectie

Hoofdstuk

Onderwerp

Ziekte van Lyme

De ziekte van Lyme, ofwel Lyme-borreliose, wordt veroorzaakt door de spirocheet Borrelia burgdorferi, die meestal wordt overgebracht op mensen door harde teken die op diverse zoogdieren en vogels leven.

‘De ziekte van Lyme' heeft deze naam gekregen na de ontdekking in 1975, toen zich meerdere gevallen voordeden in de plaats Lyme, in de staat Connecticut in de Verenigde Staten. Het is nu de meest voorkomende door insecten overgebrachte infectie in de Verenigde Staten. De ziekte komt ook in Europa voor, waaronder in Nederland (20% van de teken is besmet), maar wordt veroorzaakt door een andere Borrelia burgdorferivariant. Er zijn ook gevallen bekend in de voormalige Sovjetunie, China, Japan en Australië.

Meestal komt de ziekte van Lyme voor in de zomer en vroege herfst. Kinderen en jongvolwassenen die in bosrijke gebieden wonen, worden het vaakst geïnfecteerd.

De bacteriën die de ziekte van Lyme veroorzaken, worden overgedragen door de teek Ixodes. De jonge vormen van deze teken (nimfen) voeden zich met het bloed van knaagdieren, vooral de bosmuis en de rosse woelmuis, die drager zijn van de bacterie die de ziekte van Lyme veroorzaakt.

De bacteriën die de ziekte van Lyme veroorzaken, worden op mensen overgebracht wanneer een geïnfecteerde teek bijt en 1 of 2 dagen op de huid blijft zitten. Als de teek korter op de huid zit, wordt de ziekte zelden overgebracht. De bacteriën vermeerderen zich eerst op de plaats van de tekenbeet. Na 3 tot 32 dagen verplaatsen de bacteriën zich van de plaats van de beet verder in de omringende huid en verspreiden ze zich ook door het bloed naar andere organen of plaatsen in de huid.

Symptomen

De ziekte van Lyme kent drie stadia: gelokaliseerd, vroeg-gedissemineerd (verspreid) en chronisch. De vroeg-gedissemineerde en chronische stadia worden meestal gescheiden door een periode zonder symptomen.

Het gelokaliseerde stadium begint met een kenmerkende grote rode plek op de plaats van de beet, meestal op dij, bil, romp of in de oksel. Deze plek (erythema chronica migrans) breidt zich uit tot een doorsnee van 15 centimeter, vaak met een lichte opheldering in het midden. Hoewel erythema migrans niet jeukt of pijnlijk is, kan de plek bij aanraking warm aanvoelen. Bij ongeveer een kwart van de mensen die geïnfecteerd zijn, ontwikkelt zich nooit een rode plek of deze wordt nooit opgemerkt.

De symptomen van vroeg-gedissemineerde ziekte van Lyme beginnen wanneer de bacteriën zich vanaf het gebied van de beet door het lichaam verspreiden. In dit stadium voelen veel patiënten zich ziek. Ze zijn moe en hebben last van rillingen en koorts, hoofdpijn, een stijve nek en spier- en gewrichtspijn. Bij bijna de helft ontstaan meerdere, meestal kleinere, plekken van erythema migrans op andere delen van het lichaam. Minder vaak voorkomende symptomen zijn onder andere rugpijn, misselijkheid en braken, keelpijn, gezwollen lymfeklieren en een vergrote milt. Hoewel de meeste symptomen kunnen opkomen en weer verdwijnen, kan het gevoel van ziekzijn en moeheid wekenlang aanhouden. Deze symptomen worden vaak ten onrechte aangezien voor griep of algemene virusinfecties, vooral bij ontbreken van erythema migrans.

Soms ontwikkelen zich ernstiger symptomen in het vroeg-gedissemineerde stadium. Globaal ontwikkelen zich bij ongeveer 15% van de patiënten neurologische verschijnselen. De meest voorkomende problemen zijn hoofdpijn, een stijve nek, aantasting van de hersen- en ruggenmergvliezen (aseptische meningitis) en eenzijdige verlamming van het gezicht (aangezichtsverlamming). Deze verschijnselen kunnen maandenlang aanhouden. Ook op andere plaatsen in het lichaam kunnen pijn en verlamming optreden die langer aanhouden. Onregelmatige hartslag (hartritmestoornissen) en ontsteking van het hartzakje (pericarditis) met pijn op de borst, doen zich voor bij 8% van de mensen die geïnfecteerd zijn.

Bij onbehandelde ziekte van Lyme begint het chronische stadium maanden tot jaren na de eerste infectie. In de Verenigde Staten ontstaat bij ongeveer de helft van de patiënten met de ziekte van Lyme in het chronische stadium artritis. In Europa manifesteert de ziekte zich echter anders en komt artritis aanzienlijk minder vaak voor. Vaak doen zich gedurende een aantal jaren herhaaldelijk aanvallen van zwelling en pijn voor in enkele grote gewrichten, vooral de knie. De knieën zijn vaak meer gezwollen dan pijnlijk, voelen vaak zeer warm aan en zijn in zeldzame gevallen rood. Achter de knie ontwikkelen zich soms cysten die kunnen openbarsten, waardoor de pijn plotseling kan verergeren. Ongeveer 10% van de patiënten met artritis als gevolg van de ziekte van Lyme ontwikkelt blijvende knieproblemen. Een kleiner aantal patiënten ontwikkelt neurologische afwijkingen, waaronder stemmingswisselingen en problemen met spraak, geheugen en slaap. Soms hebben patiënten die neurologische afwijkingen ontwikkelen last van gevoelloosheid of stekende pijn in rug, armen en benen.

Diagnose

Een kweek inzetten is niet zinvol, omdat Borrelia burgdorferizeer moeilijk in het laboratorium is te kweken. Bij de meest gebruikte onderzoeken wordt het bloed onderzocht op de aanwezigheid van antilichamen tegen de bacterie. Antilichaamonderzoeken alleen zijn echter niet voldoende, omdat ze vaak negatief zijn in de vroege stadia van de ziekte van Lyme (‘vals-negatief') en soms positief zijn bij mensen die de ziekte niet hebben (‘vals-positief'). De diagnose is daarom afhankelijk van zowel onderzoeksresultaten als de aanwezigheid van kenmerkende symptomen bij iemand die woont in een gebied waar de ziekte van Lyme voorkomt of die daar is geweest.

Het ontbreken van een volledig betrouwbaar onderzoek voor de ziekte van Lyme veroorzaakt problemen. In gebieden waar de ziekte van Lyme voorkomt, maken veel mensen die pijnlijke gewrichten hebben, zich moeilijk kunnen concentreren of altijd moe zijn (chronische vermoeidheid) zich zorgen dat ze het chronische stadium van de ziekte van Lyme hebben, zelfs als ze nooit uitslag of andere symptomen van het gelokaliseerde stadium van de ziekte van Lyme hebben gehad. Slechts een klein aantal van deze mensen heeft ook daadwerkelijk de ziekte van Lyme. Meestal worden hun symptomen door andere aandoeningen veroorzaakt. Bij mensen die nooit symptomen van het gelokaliseerde stadium van de ziekte van Lyme hebben gehad, zijn de onderzoeken op Lyme-antilichamen niet betrouwbaar genoeg om een goede diagnose te stellen. Indien de diagnose uitsluitend op de resultaten van antilichaamonderzoek wordt gebaseerd, zal de diagnose ‘ziekte van Lyme' worden gesteld bij veel mensen die de ziekte niet hebben (‘overdiagnostiek'). Dit leidt vaak tot lange en zinloze antibioticakuren.

Behandeling

De meeste artsen geven geen antibiotica aan mensen die door een teek zijn gebeten, maar geen uitslag of andere symptomen hebben. Soms wordt een uitzondering gemaakt indien de persoon in een gebied woont waar de ziekte van Lyme voorkomt en de teek opgezwollen was (dit geeft aan dat de teek lang op de huid heeft gezeten).

Antibiotica zijn in alle stadia van de ziekte van Lyme werkzaam, maar vroege behandeling is de effectiefste manier om complicaties te helpen voorkomen. Antibiotica als doxycycline Handelsnaam
Vibramycin
Dagracycline
Dumoxin
Unidox
Vibra‑S
, amoxicilline Handelsnaam
Amoxicilline
Clamoxyl
Flemoxin
, penicilline of erytromycine Handelsnaam
Erythrocine
Aknemycin
Eryderm
Inderm
Zineryt
kunnen oraal worden gebruikt en zijn in de vroege stadia van de ziekte effectief. Bij ernstige neurologische ziekte worden antibiotica, vaak ceftriaxon Handelsnaam
Rocephin
, intraveneus toegediend. De behandeling wordt gedurende 3 tot 4 weken gegeven.

De antibiotica vernietigen de bacteriën in het chronische stadium van de ziekte en bij de meeste mensen zorgt dit voor verlichting van de artritis. Bij sommige mensen blijft zelfs nadat alle bacteriën zijn verdwenen de artritis echter bestaan vanwege voortdurende ontsteking. Niet-steroïde anti-inflammatoire preparaten als acetylsalicylzuur Handelsnaam
Acetylsalicylzuur
Aspirine
Aspro
(aspirine) of ibuprofen Handelsnaam
Advil
Actifen
Brufen
Femapirin
Relian
kunnen de pijn van opgezwollen gewrichten verlichten. Vocht dat zich in aangetaste gewrichten ophoopt, kan worden gedraineerd. Gebruik van krukken kan zinvol zijn.

Er is geen vaccin tegen de ziekte van Lyme in Europa, zodat het voorkomen van tekenbeten de beste preventie is. Door broekspijpen in laarzen of sokken te stoppen en een permetrine Handelsnaam
Loxazol
-bevattend insecticide op de kleding aan te brengen, kunnen teken moeilijk de huid bereiken. Tekenwerende middelen als DEET (diëthyltoluamide) kunnen op de huid worden aangebracht. Veel muggenwerende middelen, die gewoonlijk DEET bevatten, zijn hiervoor ook geschikt. Deze middelen zijn zeer effectief. Bij kinderen moet het percentage DEET in verband met mogelijke bijwerkingen liever niet hoger zijn dan 20%. Regelmatig controleren op teken is belangrijk om een infectie te voorkomen, omdat de teek gemiddeld 24 uur op de huid moet zitten om een infectie over te dragen. Teken die op de huid zitten, moeten voorzichtig met een pincet worden verwijderd. De kop van de teek moet zo dicht mogelijk bij de huid worden vastgepakt. Borrelia kunnen worden overgebracht als een geïnfecteerde teek wordt gemanipuleerd met een sigaar of alcohol en daarom wordt dit niet geadviseerd.

illustrative-material.figure-short 2

Tekenbeten voorkomen

Tekenbeten voorkomen

Mensen kunnen het risico om een teek op te lopen verkleinen door op de paden te blijven wanneer ze in bosachtig terrein lopen en niet op de grond of op muurtjes te gaan zitten. Door lichtgekleurde kleding te dragen zijn eventuele teken op de kleding beter te zien. Op de huid een insecticide aanbrengen dat diëthyltoluamide (DEET) bevat en op de kleding een insecticide met permetrine Handelsnaam
Loxazol
kan bescherming bieden tegen tekenbeten. Mensen die mogelijk aan teken zijn blootgesteld, moeten hun lichaam dagelijks geheel op teken controleren. De teken die de ziekte van Lyme overbrengen, zijn zeer klein, veel kleiner dan hondenteken. Daarom moeten mensen hun gehele lichaam zeer zorgvuldig controleren, vooral de behaarde plekken. Visuele controle is effectief omdat teken meer dan een dag op het lichaam moeten zitten voordat ze de ziekte van Lyme overbrengen.

Om een teek te verwijderen, moet de teek met een fijne pincet bij de kop of snuit worden vastgepakt op de plaats waar ze de huid binnendringen en moet de teek recht uit de huid worden getrokken. Het lichaam van de teek moet niet worden vastgepakt of samengeknepen. Middelen als vaseline, alcohol, een brandende lucifer of andere irriterende stoffen moeten niet worden gebruikt.

Laatste volledige inspectie/herziening februari 2003

Naar boven

Vorige: Tularemie

Illustraties
Tabellen
Disclaimer