MERCK MANUAL MEDISCH HANDBOEK
Tips voor betere resultaten
ABCDEFGHI
JKLMNOPQR
STUVWXYZ

Sectie

Hoofdstuk

Onderwerp

Malaria

Malaria is een infectie van de rode bloedcellen met de eencellige parasiet Plasmodium, die koorts, een vergrote milt en bloedarmoede veroorzaakt.

Malaria wordt meestal verspreid door de steek van een geïnfecteerde vrouwelijke mug. Heel zelden wordt de ziekte verspreid door een transfusie van besmet bloed of een injectie met een naald die eerder werd gebruikt door een malariapatiënt. Vier soorten malariaparasieten, Plasmodium falciparum, Plasmodium vivax, Plasmodium ovaleen Plasmodium malariae, kunnen de mens infecteren.

Door het gebruik van geneesmiddelen en door insecticiden komt malaria in de meeste ontwikkelde landen nauwelijks meer voor, maar de infectie komt nog steeds algemeen in de tropen voor en eist daar veel dodelijke slachtoffers. Er zijn 300 tot 500 miljoen mensen met malaria en jaarlijks veroorzaakt de ziekte één tot twee miljoen doden, meestal kinderen jonger dan 5 jaar. Bezoekers uit de tropen of reizigers die uit deze gebieden terugkeren, kunnen de infectie meenemen.

De cyclus van een malaria-infectie begint wanneer een vrouwelijke mug een malariapatiënt steekt. De mug zuigt bloed op dat malariaparasieten bevat. De parasieten vermeerderen zich en verplaatsen zich naar de speekselklieren van de mug. Wanneer de mug iemand anders steekt, worden de parasieten met het speeksel van de mug geïnjecteerd. In het menselijk lichaam verplaatsen de parasieten zich naar de lever en daar vermeerderen ze zich weer. Ze worden gemiddeld in 1 tot 3 weken volwassen, verlaten dan de lever en dringen de rode bloedcellen van de patiënt binnen. De parasieten vermeerderen zich opnieuw in de rode bloedcellen, waardoor de geïnfecteerde cellen uiteindelijk openbarsten.

Plasmodium vivaxen Plasmodium ovalekunnen in rusttoestand in de lever blijven waarbij met tussenpozen volwassen parasieten vrijkomen in de bloedbaan, waardoor terugkerende aanvallen van symptomen ontstaan. Plasmodium falciparumen Plasmodium malariaeblijven niet in de lever. Volwassen vormen van Plasmodium malariaekunnen echter maanden of zelfs jaren in de bloedbaan blijven voor ze een aanval van symptomen veroorzaken.

Symptomen en complicaties

Als de geïnfecteerde rode bloedcellen openbarsten en de parasieten vrijkomen, ontstaan bij de patiënt plotseling koude rillingen gevolgd door koorts die hoger dan 40 °C kan zijn. Hoofdpijn, pijn in het lichaam en misselijkheid komen algemeen voor. Na enkele uren daalt meestal de koorts, waarna de patiënt hevig begint te transpireren. Uiteindelijk ontwikkelt de koorts een vast patroon, bij Plasmodiumvivaxen Plasmodium ovale ovale met tussenpozen van 48 uur en bij Plasmodium malariaevan 72 uur. De door Plasmodium falciparumveroorzaakte koorts volgt vaak geen vast patroon, maar treedt soms op met tussenpozen van 48 uur. Bij reizigers die malaria oplopen, ontstaan de symptomen in de eerste paar maanden na terugkeer, maar het kan ook meer dan een jaar duren voordat zich symptomen voordoen.

Tijdens het beloop van het ziekteproces wordt de milt groter. Bij mensen die met Plasmodium falciparum, zijn geïnfecteerd, kan een daling in de bloedglucosespiegel optreden. Deze daling kan ernstig zijn bij mensen met een groot aantal parasieten in hun bloed, vooral als ze met het middel kinine worden behandeld.

Malaria tropica, die wordt veroorzaakt door Plasmodium falciparum, is de gevaarlijkste vorm van malaria en deze kan fataal verlopen. Bij malaria tropica kleven de geïnfecteerde rode bloedcellen vaak aan de wanden van de kleine bloedvaten waardoor deze verstopt raken. Hierdoor kunnen veel organen beschadigd raken, vooral de hersenen (cerebrale malaria), longen en nieren. Cerebrale malaria is een bijzonder gevaarlijke complicatie die hoge koorts, hoofdpijn, sufheid, delirium, verwardheid, epileptische aanvallen en coma kan veroorzaken. Deze vorm van malaria komt het meest voor bij zuigelingen of jonge kinderen, zwangere vrouwen en reizigers uit gebieden met een hoog risico. Bij malaria tropica kan zich vocht in de longen ophopen, resulterend in ernstige ademhalingsproblemen. Beschadiging van meerdere organen kan een bloeddrukdaling veroorzaken.

Zwartwaterkoorts is een zeldzame complicatie van malaria tropica. Deze complicatie wordt veroorzaakt doordat grote aantallen rode bloedcellen openbarsten, waardoor de bloedkleurstof hemoglobine in de bloedbaan vrijkomt. Het vrijgekomen hemoglobine wordt in de urine uitgescheiden en kleurt de urine donker. De nierbeschadiging kan zo ernstig zijn dat dialyse nodig is. Het risico van zwartwaterkoorts is groter bij mensen die met kinine zijn behandeld.

Malaria die wordt veroorzaakt door Plasmodium vivax, Plasmodium ovaleen Plasmodium malariaeverloopt vaak minder ernstig. Deze parasieten kunnen echter lange tijd in het bloed blijven en koorts, rillingen, hoofdpijn, slechte eetlust, moeheid en een algeheel gevoel van ziekte (malaise) veroorzaken.

Diagnose

Een arts vermoedt malaria wanneer iemand koorts en begeleidende symptomen ontwikkelt tijdens of na een reis naar een gebied waar malaria voorkomt. Periodiek optredende koorts ontstaat bij minder dan de helft van de reizigers met malaria. De diagnose wordt bevestigd wanneer de parasieten in een bloedmonster worden aangetoond. Er kan meer dan één monster nodig zijn. In het laboratorium wordt vastgesteld welke soort Plasmodium in het monster voorkomt, omdat de behandeling, complicaties en prognose variëren afhankelijk van de betreffende soort. Infectie door Plasmodium falciparumis een noodsituatie die onmiddellijke beoordeling en behandeling vereist.

Preventie en behandeling

Het is zeer belangrijk maatregelen te nemen ter bestrijding van de muggen, zoals eliminatie van broedplaatsen en doden van larven in stilstaand water. Mensen die wonen in of reizen naar gebieden waar op grote schaal malaria voorkomt, kunnen ook voorzorgsmaatregelen nemen om zo min mogelijk met muggen in aanraking te komen. Ze kunnen bijvoorbeeld insecticidensprays gebruiken in huizen, horren plaatsen voor ramen en deuren, met permetrine Handelsnaam
Loxazol
geïmpregneerde muskietennetten boven bedden aanbrengen en muskietenwerende middelen met DEET op onbedekte huid spuiten of smeren. Ze kunnen ook lange broeken en shirts met lange mouwen dragen, vooral tussen de avond- en de ochtendschemering, als bescherming tegen muggensteken. Mensen die in hoge mate aan muggen worden blootgesteld, kunnen permetrine Handelsnaam
Loxazol
op hun kleren spuiten.

Vaccins ter voorkoming van malaria verkeren nog in een experimenteel stadium.

Om malaria te voorkomen wordt tijdens een reis naar een gebied waar malaria heerst geadviseerd muggensteken te beperken en geneesmiddelen te gebruiken. Malariamuggen zijn actief tussen zonsondergang en zonsopgang en in deze periode worden maatregelen geadviseerd, zoals het insmeren met DEET-bevattende antimuggenmiddelen, het dragen van kleding met lange mouwen en pijpen en slapen onder een (geïmpregneerde) klamboe. Al voor vertrek moet het gebruik van het preventieve medicijn worden gestart en de behandeling moet worden gecontinueerd gedurende het verblijf. Na vertrek uit het risicogebied moet het gebruik nog enige tijd worden voortgezet, meestal 4 weken hoewel dit per middel verschilt.

Er worden veel middelen gebruikt ter preventie en behandeling van malaria. Resistentie tegen geneesmiddelen is een ernstig probleem, vooral bij de gevaarlijke soort Plasmodium falciparum. De aanwezigheid van geneesmiddelresistente stammen varieert in verschillende delen van de wereld. De keuze van een preventief geneesmiddel varieert dus per geografische regio. Gemeentelijke Gezondheidsdiensten (GGD, GG&GD), het Landelijk Coördinatiecentrum Reizigersadvisering (LCR) en veel huisartsen verstrekken informatie over specifieke locaties. De keuze van een middel voor behandeling wordt gebaseerd op de verblijfsduur in het malariagebied, het risico op malaria, op de infecterende soort Plasmodium en de (bekende of vermoede) gevoeligheid hiervan. De advisering over preventieve malariamedicijnen is ingewikkeld en vraagt altijd het oordeel van een deskundige in een vaccinatiecentrum zoals de Gemeentelijke Gezondheidsdiensten, Travel Clinics of een gespecialiseerde huisarts.

In het algemeen geniet proguanil de voorkeur voor preventie van malaria die wordt veroorzaakt door Plasmodium falciparumin Mexico, delen van Midden-Amerika ten westen van het Panamakanaal, Haïti, de Dominicaanse Republiek en sommige gebieden in het Midden-Oosten. In de meeste andere delen van de wereld waar malaria heerst, zijn over het algemeen de aanbevolen preventieve middelen mefloquine Handelsnaam
Lariam
of de combinatie atovaquon-proguanil Handelsnaam
.

Chloroquine Handelsnaam
Nivaquine
heeft de voorkeur als behandeling van een patiënt met malaria die wordt veroorzaakt door Plasmodium vivax, Plasmodium ovaleof Plasmodium malariae, behalve in enkele gebieden waar resistentie tegen chloroquine Handelsnaam
Nivaquine
bij patiënten met Plasmodium vivaxis gerapporteerd. Chloroquine Handelsnaam
Nivaquine
is ook acceptabel bij infecties door Plasmodium falciparumopgelopen in gebieden zonder bekende geneesmiddelresistentie. Primaquine wordt toegevoegd om de parasieten in de lever te doden bij een patiënt die geïnfecteerd is met Plasmodium vivaxof Plasmodium ovale. Voordat primaquine wordt gegeven, wordt een bloedonderzoek uitgevoerd om te controleren op een mogelijk enzymtekort (G6PD-deficiëntie), dat veel voorkomt. Bij mensen met G6PD-deficiëntie die primaquine krijgen, kunnen de rode bloedcellen worden afgebroken.

Malaria tropica in gebieden met bekende chloroquineresistentie wordt behandeld met kinine plus doxycycline Handelsnaam
Vibramycin
Dagracycline
Dumoxin
Unidox
Vibra‑S
of, als er geen complicaties zijn, atovaquon-proguanil Handelsnaam
of artemether-lumefantrine. Atovaquon-proguanil Handelsnaam
heeft minder bijwerkingen dan kinine. Mefloquine Handelsnaam
Lariam
kan ook worden gebruikt, maar dit middel heeft vaker bijwerkingen. Als de patiënt geneesmiddelen niet oraal kan innemen omdat hij te suf is of overgeeft, kan kinidine Handelsnaam
Cardioquin
Kinidine Durettes
onder zorgvuldige observatie in het ziekenhuis intraveneus worden toegediend.

Reizigers die koorts krijgen terwijl ze in een gebied zijn waar malaria voorkomt, dienen onmiddellijk door een arts te worden onderzocht. Als geen medische zorg beschikbaar is, wordt soms aanbevolen om bij een vermoeden van malaria zelf te behandelen met pyrimethamine Handelsnaam
Daraprim
-sulfadoxine of atovaquon-proguanil Handelsnaam
totdat medische beoordeling mogelijk is. Deze benadering moet voor aanvang van de reis met het vaccinatiecentrum worden besproken.

Chloroquine Handelsnaam
Nivaquine
is betrekkelijk veilig en is goedgekeurd voor gebruik bij kinderen en zwangere vrouwen. Mefloquine Handelsnaam
Lariam
veroorzaakt soms misselijkheid, duizeligheid en slaapproblemen. Het kan in zeldzame gevallen epileptische aanvallen of psychiatrische problemen veroorzaken. Kinine wordt vaak geassocieerd met hoofdpijn, misselijkheid, braken, gezichtsstoornissen en oorsuizingen (tinnitus). Kinine kan bij mensen die zijn geïnfecteerd met Plasmodium falciparumook lage bloedglucosespiegels veroorzaken. Atovaquon-proguanil Handelsnaam
kan misselijkheid, braken of buikpijn veroorzaken en wordt niet gebruikt bij mensen met een slechte nierfunctie, zwangere vrouwen of zuigelingen.

Laatste volledige inspectie/herziening februari 2003

Naar boven

Vorige: Lintworminfectie

Volgende: Mijnworminfectie

Illustraties
Tabellen
Disclaimer