MERCK MANUAL MEDISCH HANDBOEK
Tips voor betere resultaten
ABCDEFGHI
JKLMNOPQR
STUVWXYZ

Sectie

Hoofdstuk

Onderwerp

Syfilis

Syfilis (lues) is een seksueel overdraagbare aandoening die wordt veroorzaakt door de bacterie Treponema pallidum.

Syfilis is zeer besmettelijk gedurende het primaire en secundaire stadium: bij een eenmalig seksueel contact met iemand die syfilis heeft, ontstaat in ongeveer eenderde van de gevallen een infectie. De bacterie dringt het lichaam binnen door de slijmvliezen, zoals die in de vagina of de mond, of via de (niet-intacte) huid. Binnen enkele uren bereikt de bacterie de dichtstbijzijnde lymfeklieren en verspreidt zich vervolgens via het bloed door het lichaam. Syfilis kan tijdens de zwangerschap op het kind worden overgedragen (zie Problemen bij pasgeborenen:Neonatale sepsis (bloedvergiftiging bij pasgeborene)Tabellen), waardoor onder andere aangeboren afwijkingen kunnen ontstaan.

Tot midden jaren negentig nam het aantal besmettingen met syfilis in Nederland af, tot ongeveer 70 per jaar. Sinds 2000 wordt echter weer een enorme toename gezien, tot bijna 300 gevallen per jaar in 2002.

Symptomen

De symptomen van syfilis beginnen meestal 3 tot 4 weken na infectie, maar ze kunnen ook al 1 week of pas 13 weken na infectie optreden. Zonder behandeling doorloopt syfilis diverse stadia: het primaire, secundaire en tertiaire stadium. Als er geen zichtbare symptomen zijn, spreekt men van ‘latente syfilis'. De infectie kan vele jaren blijven bestaan en kan leiden tot afwijkingen aan hart en bloedvaten, hersenbeschadiging en overlijden.

In het primaire (eerste) stadium verschijnt er een pijnloze zweer of ulcus (sjanker) op de plaats van infectie: meestal penis, vulva (de uitwendige vrouwelijke geslachtsorganen) of vagina. De zweer kan ook verschijnen op de anus, endeldarm (rectum) of, in zeldzame gevallen, op de lippen, tong, keel of baarmoederhals. Meestal heeft een patiënt slechts één zweer, maar soms zijn er meer.

De harde sjanker begint als een kleine, rode verdikking, die snel in een pijnloze open zweer verandert. De sjanker bloedt niet en voelt bij aanraking hard aan. Nabijgelegen lymfeklieren zwellen meestal op en zijn ook pijnloos. Ongeveer de helft van de besmette vrouwen en eenderde van de besmette mannen merkt de zweer niet op. Anderen negeren de zweer omdat deze weinig symptomen veroorzaakt. De sjanker geneest meestal in enkele weken, waarna de patiënt ogenschijnlijk helemaal gezond is.

Het secundaire stadium begint gewoonlijk met een huiduitslag, die meestal 6 tot 12 weken na infectie verschijnt. Bij ongeveer een kwart van de besmette mensen bestaat op dat moment een nog genezende sjanker. De uitslag veroorzaakt doorgaans geen jeuk of pijn en kan er heel verschillend uitzien. Anders dan de uitslag veroorzaakt door andere infectieziekten en allergieën verschijnt de uitslag van secundaire syfilis gewoonlijk ook op de handpalmen of de voetzolen. De huiduitslag kan van korte duur zijn of maanden aanhouden. Ook als iemand niet wordt behandeld, verdwijnt de uitslag uiteindelijk.

Syfilis in het secundaire (tweede) stadium is een gegeneraliseerde ziekte die koorts, moeheid, gebrek aan eetlust en gewichtsverlies kan veroorzaken. Vaak komen mondzweren voor. Ongeveer de helft van de patiënten heeft vergrote lymfeklieren, verspreid door het gehele lichaam. Allerlei organen, zoals nieren, lever, botten en hersenen, kunnen in het secundaire stadium ontstoken raken.

Waar de huid aan het slijmvlies grenst (bijvoorbeeld aan de binnenrand van de lippen en de uitwendige geslachtsdelen) en op vochtige plaatsen van de huid kunnen verdikkingen (condylomata lata) ontstaan. Deze uiterst besmettelijke plekken kunnen weer verdwijnen en donkerroze of grijs verkleuren. Het haar valt vaak in plukken uit, wat een onverzorgde indruk maakt.

Nadat de patiënt van het secundaire stadium is hersteld, gaat de ziekte over in het latente stadium, waarin de infectie voortduurt, maar geen symptomen optreden. Dit stadium kan jaren of decennia lang aanhouden of zelfs een leven lang. Syfilis is in het latente stadium in het algemeen niet besmettelijk.

Gedurende het tertiaire (derde) stadium is syfilis is ook niet besmettelijk, maar doen zich wel symptomen voor die variëren van tamelijk onschuldig tot zeer ernstig. Er kunnen drie belangrijke soorten tertiaire syfilis optreden: goedaardige tertiaire syfilis, cardiovasculaire syfilis en neurosyfilis.

Goedaardige tertiaire syfilis is tegenwoordig zeldzaam. Knobbels die ‘gummata' worden genoemd, verschijnen op de huid of in verschillende organen. Deze knobbels groeien langzaam, genezen geleidelijk en laten littekens achter. De knobbels kunnen bijna overal in het lichaam ontstaan, maar komen het meest voor op de schedel, in het gezicht, op het bovenste deel van de romp en op de benen (net onder de knie). De botten kunnen worden aangetast, resulterend in een diepe, doordringende pijn die meestal 's nachts het hevigst is.

Cardiovasculaire syfilis verschijnt meestal 10 tot 25 jaar na de eerste infectie. Er kan een aneurysma (verzwakking en verwijding van de vaatwand) van de aorta ontstaan of de aortaklep kan gaan lekken. Deze veranderingen kunnen leiden tot pijn op de borst, hartfalen of overlijden.

Neurosyfilis (syfilis van het zenuwstelsel) doet zich voor bij ongeveer 5% van alle mensen met onbehandelde syfilis. De aandoening kan tot ernstige beschadiging van de hersenen en het ruggenmerg leiden, waarbij het denken, lopen, praten en veel andere activiteiten van het dagelijks leven worden verstoord.

Neurosyfilis doet zich in drie vormen voor: de meningovasculaire, de paretische en de tabetische vorm (tabes dorsalis). Meningovasculaire neurosyfilis is een chronische vorm van meningitis die de hersenen en het ruggenmerg aantast. Dementia paralytica begint meestal niet voordat iemand 40 of 50 jaar is. Het begint met geleidelijke gedragsveranderingen, zoals verminderde persoonlijke hygiëne, stemmingswisselingen en voortschrijdende verwardheid en eindigt met de dood. Tabes dorsalis is een progressieve ziekte van het ruggenmerg die geleidelijk begint, meestal met hevige, stekende pijn in de benen die onregelmatig opkomt en weer verdwijnt. Later krijgt de patiënt een onzekere gang.

Diagnose

Een arts vermoedt meestal syfilis bij constatering van een harde sjanker of een kenmerkende uitslag op handpalmen en voetzolen. Een definitieve diagnose wordt gesteld op basis van de resultaten van laboratoriumonderzoeken.

Twee typen bloedonderzoek worden verricht. Het eerste is een screeningstest, zoals de Venereal Disease Research Laboratory-test (VDRL-test) of de Rapid Plasma Reagin-test (RPR-test). Screeningstests zijn niet duur en gemakkelijk uit te voeren, maar ze moeten worden herhaald omdat de resultaten in de eerste paar weken van primaire syfilis vaak nog niet positief (fout-negatief) zijn. Screeningstests kunnen fout-positief zijn. Dat wil zeggen dat er eigenlijk geen syfilis is en dat een andere ziekte dan syfilis een positieve uitslag geeft. Een positief resultaat van een screeningstest moet daarom worden bevestigd met een tweede, meer specifieke test, waarbij in het bloed antilichamen tegen syfilisbacteriën worden bepaald. Resultaten van screeningstests worden negatief na succesvolle behandeling, maar de tweede, bevestigende test blijft in principe altijd positief. Men spreekt daarom wel van een litteken in het bloed.

In het primaire of secundaire stadium kan syfilis ook worden vastgesteld door afname van vocht uit een huid- of mondzweer en identificatie van de bacteriën onder een microscoop. Bij neurosyfilis is een lumbaalpunctie nodig om ruggenmergvocht te verkrijgen voor onderzoek op antilichamen. In het latente stadium kan de diagnose ‘syfilis' alleen worden gesteld door onderzoek op antilichamen in bloed en ruggenmergvocht. In het tertiaire stadium kan syfilis worden vastgesteld op basis van de symptomen, een antilichaamtest en biopsie van een gumma.

Behandeling en prognose

Omdat mensen met primaire en secundaire syfilis de ziekte op anderen kunnen overdragen, moeten ze seksueel contact vermijden of zorgvuldige voorzorgsmaatregelen nemen totdat hun behandeling en die van hun partners is afgerond. Bij primaire syfilis kunnen alle partners van de voorafgaande 3 maanden besmet zijn geraakt. Bij secundaire syfilis lopen alle partners van het voorgaande jaar gevaar. Seksuele partners in deze categorieën moeten worden gescreend door op een bloedmonster een antilichaamtest uit te voeren. Als de test positief is, moeten ze worden behandeld. Sommige artsen behandelen eenvoudigweg alle seksuele partners zonder de onderzoeksresultaten af te wachten.

Penicilline door middel van injectie toegediend, is het beste antibioticum voor alle stadia van syfilis. Bij primaire syfilis is een eenmalige behandeling met penicilline voldoende. Soms wordt echter de dosis na 1 week herhaald. Bij secundaire syfilis wordt altijd een tweede dosis gegeven. Penicilline wordt ook bij latente syfilis en bij alle vormen van tertiaire syfilis toegediend, hoewel frequentere of langdurigere intraveneuze behandeling nodig kan zijn. Mensen die allergisch zijn voor penicilline, kunnen eenmalig orale azitromycine Handelsnaam
Zithromax
toegediend krijgen of gedurende 10 dagen een dagelijkse injectie met ceftriaxon Handelsnaam
Rocephin
of orale doxycycline Handelsnaam
Vibramycin
Dagracycline
Dumoxin
Unidox
Vibra‑S
gedurende 14 dagen.

Bij meer dan de helft van de mensen met syfilis in de vroege stadia, vooral degenen met secundaire syfilis, ontstaat een reactie 2 tot 12 uur na de eerste toediening. Deze wordt aangeduid als ‘reactie van Jarisch-Herxheimer'. Aangenomen wordt dat deze het gevolg is van het plotselinge afsterven van miljoenen bacteriën. De symptomen van de reactie zijn onder meer een algeheel gevoel van ziekte, koorts, hoofdpijn, transpireren, koude rillingen en tijdelijke verergering van de syfilitische zweren. In zeldzame gevallen kunnen bij mensen met neurosyfilis epileptische aanvallen of verlammingen optreden. De symptomen van deze reactie zijn tijdelijk en veroorzaken zelden permanente schade.

Na behandeling is de prognose bij primaire, secundaire en latente syfilis uitstekend. De prognose is slecht bij tertiaire syfilis wat betreft hersenen of hart, omdat bestaande beschadigingen gewoonlijk niet omkeerbaar zijn. Iemand die van syfilis genezen is, wordt niet immuun en kan opnieuw worden geïnfecteerd.

Laatste volledige inspectie/herziening februari 2003

Naar boven

Vorige: Lymphogranuloma venereum

Volgende: Trichomoniasis

Illustraties
Tabellen
Disclaimer