MERCK MANUAL MEDISCH HANDBOEK
Tips voor betere resultaten
ABCDEFGHI
JKLMNOPQR
STUVWXYZ

Sectie

Hoofdstuk

Onderwerp

Introductie

Acne is een veelvoorkomende huidaandoening die puistjes op het gezicht en bovenste deel van de romp veroorzaakt.

De oorzaak ligt in een wisselwerking tussen hormonen, talg en bacteriën die ontsteking van haarfollikels (haarzakjes) tot gevolg heeft. Acne ontstaat voornamelijk op het gezicht, bovenste deel van de borst, schouders en rug en kenmerkt zich door puistjes of bij hevige vormen door cysten en abcessen. Zowel cysten als abcessen zijn met pus gevulde holten. Abcessen zijn wat groter en dieper.

De talgklieren, die een olieachtige stof (talg) afscheiden, bevinden zich in de lederhuid, de middelste huidlaag. Deze klieren zijn verbonden met de haarzakjes. De talg stroomt samen met dode huidcellen vanuit de talgklieren en haarzakjes naar het huidoppervlak en uit de poriën.

Acne ontstaat als door een ophoping van ingedikte talg, dode huidcellen en bacteriën de haarzakjes verstopt raken, waardoor de talg niet meer door de poriën naar buiten kan. Bij een onvolledige afsluiting verschijnt er een zwarte of ‘open' comedo (mee-eter, prop in de porie) en bij een volledige afsluiting een witte of ‘gesloten' comedo. Het verstopte, met talg gevulde haarzakje werkt woekering van de bacterie Propionibacterium acnes in de hand, die gewoonlijk in het haarzakje aanwezig is. Deze bacterie breekt de talg af, waarbij stoffen ontstaan die de huid irriteren. De ontsteking en infectie die daarop volgen, veroorzaken de huidafwijkingen die bekend staan als ‘acne' (jeugdpuistjes). Als de infectie verergert, kunnen abcessen en cysten ontstaan.

Acne ontstaat vooral in de puberteit wanneer de talgklieren worden gestimuleerd door hogere hormoonspiegels, vooral van de androgene hormonen (zoals testosteron Handelsnaam
Andriol
Testoderm
Testoviron
), wat overmatige talgproductie tot gevolg heeft. De aanmaak van hormonen stabiliseert zich rond het 20e tot 25e levensjaar, waarna de acne meestal verdwijnt. Acne kan ook optreden in andere omstandigheden waarbij sprake is van hormoonschommelingen. Zo kan acne bij jonge vrouwen ontstaan tijdens de menstruatie. Bij zwangerschap kan acne verdwijnen of juist aanzienlijk verergeren. Het gebruik van bepaalde geneesmiddelen kan acne veroorzaken doordat ze de talgklieren stimuleren, vooral corticosteroïden en anabole steroïden. Bepaalde cosmetica kunnen acne verergeren doordat ze de poriën verstoppen.

Het is moeilijk factoren aan te wijzen die het uitbreken van acne kunnen veroorzaken. Acne is vaak erger in de winter en minder erg in de zomer, maar het is niet bekend waarom. Er bestaat geen verband tussen acne en specifieke voedingsmiddelen of seksuele activiteit.

Symptomen

Acne varieert van licht tot zeer hevig. Maar zelfs lichte acne kan vervelend zijn, vooral voor tieners, die soms elk puistje als een groot cosmetisch probleem zien.

Acne ontstaat voornamelijk op het gezicht, maar komt ook vaak voor op de schouders, de rug en het bovenste deel van de borst. Het gebruik van anabole steroïden veroorzaakt vaak acne op de schouders en onderrug. Mensen met lichte (oppervlakkige) acne krijgen slechts een paar niet-ontstoken ‘open' comedonen of een klein aantal licht irriterende puistjes. ‘Open' comedonen manifesteren zich als kleine, donkere puntjes in het midden van een plekje licht opgezwollen, normaal gekleurde huid. Puistjes geven een wat vervelend gevoel en zijn in het midden geel, omgeven door een klein gebied van rode huid. Mensen met hevige acne hebben tal van grote, rode, pijnlijke, met pus gevulde bultjes (nodi), die zich soms zelfs onder de huid samenvoegen tot grote cysten, fistels and abcessen.

Lichte acne veroorzaakt gewoonlijk geen littekens. Door puistjes uit te drukken of op andere manieren te proberen ze te openen, breidt de ontsteking zich uit en wordt de huid dieper beschadigd, waardoor de kans op littekens toeneemt. Cysten en abcessen laten na genezing wel vaak littekens na. De littekens kunnen bestaan uit diepe gaatjes, bredere putjes van uiteenlopende diepte of grote, onregelmatige deuken. Acnelittekens blijven levenslang aanwezig, maar worden op den duur wel minder zichtbaar. Voor sommige mensen is acne een cosmetisch probleem en een bron van psychologische stress.

illustrative-material.figure-short 1

Lichte acne en ernstige acne met elkaar vergeleken

Lichte acne en ernstige acne met elkaar vergeleken

Behandeling

De standaardbehandeling van acne is zeer eenvoudig. De aangetaste gebieden worden één- of tweemaal per dag voorzichtig met milde zeep gewassen. Bacteriedodende of harde zeep, in alcohol gedrenkte gaasjes en veelvuldig hard schrobben hebben geen extra effect en kunnen meer huidirritatie veroorzaken. Vettige producten op de huid kunnen acne verergeren. Cosmetica dienen dan ook op waterbasis te zijn. Er zijn geen beperkingen met betrekking tot voedingsmiddelen, hoewel patat en chocola een slechte naam hebben. (zie Overzicht van de voedingsleer: Diëten)

Afgezien van deze gebruikelijke maatregelen, is de behandeling van acne afhankelijk van de ernst van de aandoening. Lichte acne vereist de eenvoudigste behandeling, waarbij de kans op bijwerkingen het kleinst is. Bij hevige acne of acne die niet goed reageert op eerdere behandeling is aanvullende behandeling noodzakelijk.

Lichte acne: geneesmiddelen die worden gebruikt om lichte acne te behandelen, worden op de huid aangebracht (geneesmiddelen voor lokaal gebruik of topische geneesmiddelen). Deze geneesmiddelen doden de bacteriën of zorgen ervoor dat de poriën opdrogen of de verstopping wordt opgeheven.

De meest voorgeschreven bacteriedodende geneesmiddelen zijn benzoylperoxide Handelsnaam
Akneroxid
Benzac
en de antibiotica clindamycine Handelsnaam
Dalacin
en erytromycine Handelsnaam
Erythrocine
Aknemycin
Eryderm
Inderm
Zineryt
.

Oudere, vrij verkrijgbare crèmes die salicylzuur, resorcinol of zwavel bevatten, drogen de puistjes uit en veroorzaken lichte schilfering. Deze geneesmiddelen zijn echter minder doeltreffend dan antibiotica of benzoylperoxide Handelsnaam
Akneroxid
Benzac
.

Wanneer bacteriedodende geneesmiddelen voor lokaal gebruik niet het gewenste resultaat opleveren, kan de arts andere topische geneesmiddelen op recept voorschrijven die de verstopping van de poriën ongedaan kunnen maken. Tretinoïne Handelsnaam
Acid A vit
is het geneesmiddel dat daarvoor het meest wordt gebruikt. Tretinoïne Handelsnaam
Acid A vit
is zeer doeltreffend, maar irriteert de huid en maakt de huid gevoeliger voor zonlicht. Dat maakt het gebruik van dit geneesmiddel beperkt. In het begin wordt het in een lage concentratie en frequentie aangebracht. Geleidelijk worden die opgevoerd. Benzoylperoxide Handelsnaam
Akneroxid
Benzac
maakt tretinoïne Handelsnaam
Acid A vit
onwerkzaam. Deze twee geneesmiddelen moeten dus niet tegelijkertijd worden aangebracht. Nieuwere geneesmiddelen met een soortgelijke uitwerking als tretinoïne Handelsnaam
Acid A vit
zijn onder meer adapaleen, azelaïnezuur en tazaroteen.

‘Open' en ‘gesloten' comedonen kunnen door een huidtherapeute of schoonheidsspecialiste worden verwijderd. Een grote puist kan met een steriele naald worden geopend. Andere instrumenten, zoals een comedonenquetscher, kunnen worden gebruikt om verstopte poriën te openen.

Hevige acne: orale antibiotica worden uitsluitend toegepast bij de behandeling van hevige acne. Voorbeelden daarvan zijn tetracycline Handelsnaam
Tetracycline
, doxycycline Handelsnaam
Vibramycin
Dagracycline
Dumoxin
Unidox
Vibra‑S
, minocycline Handelsnaam
Minocin
Aknemin
Minotab
en erytromycine Handelsnaam
Erythrocine
Aknemycin
Eryderm
Inderm
Zineryt
. Om te voorkomen dat de aandoening terugkomt, wordt deze behandeling soms maanden of jarenlang lang gegeven. Sommige van deze geneesmiddelen kunnen ernstige bijwerkingen hebben. De patiënt dient dus onder controle te blijven. Vrouwen die langdurig antibiotica gebruiken, krijgen soms een vaginale schimmelinfectie die mogelijk met andere geneesmiddelen moet worden behandeld. Als blijkt dat de schimmelinfectie moeilijk onder controle te houden is, wordt behandeling van acne met orale antibiotica onmogelijk.

Wanneer antibiotica geen effect sorteren bij hevige acne, vormt orale isotretinoïne Handelsnaam
Roaccutane
de beste behandeling. Isotretinoïne Handelsnaam
Roaccutane
is verwant aan het eerder genoemde tretinoïne Handelsnaam
Acid A vit
en is een zeer krachtig middel tegen acne. Isotretinoïne Handelsnaam
Roaccutane
kan echter allerlei ernstige bijwerkingen hebben. Isotretinoïne Handelsnaam
Roaccutane
kan schadelijk zijn voor de foetus. Vrouwen die het middel gebruiken, dienen te voorkomen dat ze zwanger worden. Er kunnen ook andere, minder ernstige bijwerkingen optreden. De behandeling duurt over het algemeen 20 weken. Als verdere behandeling met dit middel nodig is, mag deze niet worden gestart binnen 4 maanden na beëindiging van de vorige behandeling.

Andere acnebehandelingen zijn zinvol voor bepaalde mensen. Zo kunnen orale anticonceptiemiddelen goede resultaten opleveren bij vrouwen met acne die tijdens de menstruatie verergert. Deze behandeling sorteert pas effect na 2 tot 4 maanden.

Artsen behandelen grote, ontstoken cysten en abcessen soms door ze met corticosteroïden in te spuiten.

De behandeling van acnelittekens is afhankelijk van hun vorm, diepte en plaats. Afzonderlijke littekens van elke diepte kunnen worden weggesneden, waarna de huidranden aan elkaar worden genaaid. Het uiterlijk van brede littekens met deukjes kan worden verbeterd door kleine onderhuidse sneden waardoor het littekenweefsel wordt losgemaakt (subcision). Hierdoor krijgt de huid vaak weer zijn normale vorm. Meerdere ondiepe littekens kunnen worden behandeld met chemische schuurmiddelen (peeling) of laser resurfacing. (zie Goedaardige huidgezwellen:Vaatgezwellen (angioom)Kader)

Kleine littekens kunnen mogelijk worden verwijderd door middel van dermabrasie, een methode waarbij het huidoppervlak mechanisch wordt geschuurd. Soms worden allerlei stoffen in de littekens ingespoten, zoals collageen of andere synthetische materialen. Het gebied met het litteken en de rest van de huid kunnen hierdoor weer min of meer egaal worden.

werking

geneesmiddel

belangrijkste bijwerkingen

commentaar

doodt bacteriën 

(plaatselijke toepassing)

clindamycine Handelsnaam
Dalacin

benzoylperoxide Handelsnaam
Akneroxid
Benzac

diarree (zelden)droogt de huid uit; kan verkleuringen veroorzaken op kleding en haar –werkt vooral goed in combinatie met erytromycine

maakt verstopte poriën open 

(plaatselijke toepassing) tretinoïne irriteert de huid; maakt de huid overgevoelig voor zonlicht Wanneer begonnen wordt met tretinoïne lijkt de acne te verergeren. Enige zichtbare verbetering kan 3 tot 4 weken op zich laten wachten. Tijdens blootstelling aan zonlicht dienen beschermende kleding en zonnebrandmiddel te worden gebruikt.

Laatste volledige inspectie/herziening februari 2003

Naar boven
Illustraties
Tabellen
Disclaimer