MERCK MANUAL MEDISCH HANDBOEK
Tips voor betere resultaten
ABCDEFGHI
JKLMNOPQR
STUVWXYZ

Sectie

Hoofdstuk

Onderwerp

Introductie

Doorligwonden (doorliggen, decubitus) zijn plaatsen waar de huid beschadigd is door slechte bloeddoorstroming als gevolg van druk.

Doorligwonden kunnen ontstaan bij mensen van alle leeftijden die bedlegerig zijn, in een rolstoel zitten of die niet zelf van houding kunnen veranderen. Ze komen vaak voor bij ouderen. Doorligwonden ontstaan meestal in het onderlichaam, maar kunnen op elke plaats van het lichaam optreden. Vaak ontstaan ze bij uitstekende botten die veel druk moeten verwerken, zoals de onderrug, hielen, ellebogen en heupen. Doorligwonden kunnen ook ontstaan op plaatsen waar de huid in contact komt met een bed, rolstoel, gipsverband, spalk of ander hard voorwerp dat druk uitoefent op de huid. Doorligwonden kunnen pijnlijk en levensbedreigend zijn. De opnameduur in ziekenhuizen en verpleeghuizen wordt hierdoor verlengd. Dit brengt grote kosten met zich mee.

Oorzaken

De huid heeft een goede bloeddoorstroming die alle huidlagen van zuurstof voorziet. Wanneer de bloedtoevoer gedurende meer dan twee of drie uur wordt afgesneden, sterft de huid af, beginnend bij de bovenste laag (opperhuid of epidermis). Het dode huidweefsel wordt afgebroken en vormt een open wond of zweer. Als de huid eenmaal open is, kunnen bacteriën zich in de opening nestelen en een infectie veroorzaken.

Druk vermindert de bloedtoevoer naar de huid. De grote druk die ontstaat bij het zitten in een (rol)stoel of liggen op een matras snijdt de bloedtoevoer af naar de huid die de botten bedekt. Normaal gesproken krijgen mensen geen doorligwonden, omdat ze onbewust voortdurend van houding veranderen, ook als ze slapen. Sommige mensen kunnen zich echter niet normaal bewegen en zij hebben dan ook een groot risico van doorligwonden. Tot deze groep behoren mensen die verlamd of erg verzwakt zijn, in coma liggen of een beperkte bewegingsvrijheid hebben. Vooral verlamde of comateuze mensen lopen risico, omdat ze mogelijk geen onaangename gevoelens of pijn kunnen waarnemen. In het algemeen zijn dit signalen die mensen aanzetten om van houding te veranderen of daarbij om hulp te vragen.

Ook tractie vermindert de bloedtoevoer naar de huid met doorligwonden tot gevolg. Dit gebeurt als de huid ergens aan vastkleeft, vaak het beddengoed. Trekken aan de huid geeft een soortgelijk effect als druk.

Frictie (schuren) kan ook tot doorligwonden leiden. Door herhaaldelijke irritatie kunnen de bovenste huidlagen wegslijten. Dit kan gebeuren als de hielen, ellebogen of knieën steeds over iets heen schrapen of als slecht passende schoenen worden gedragen. Dit begint dan vaak als blaar.

Het gebruik van vochtinbrengende huidcrèmes kan doorligwonden tot gevolg hebben. Langdurige blootstelling aan vocht (vaak zweet, urine of ontlasting) beschadigt en verzwakt het huidoppervlak, waardoor de kans op doorligwonden groter wordt.

Slechte voeding vergroot de kans op doorligwonden en vertraagt het genezingsproces als er doorligwonden ontstaan. Ondervoede mensen beschikken niet over de beschermende vetlaag die voorkomt dat bloedvaten worden afgekneld. Mensen die te weinig eiwitten, vitamine C of zink binnenkrijgen, lopen ook een verhoogd risico. Deze stoffen zijn onmisbaar voor een normaal herstel van de huid.

illustrative-material.figure-short 1

Veelvoorkomende plaatsen van doorligwonden

Veelvoorkomende plaatsen van doorligwonden

Symptomen

Bij de meeste mensen veroorzaken doorligwonden enige pijn en jeuk, maar bij mensen met een verminderde pijnzin kunnen zelfs diepe wonden pijnloos zijn.

Doorligwonden worden naar ernst ingedeeld in vier stadia: van roodheid en ontsteking (stadium 1) tot kapotgaan van spier-, vet- en botweefsel (stadium 4).

Infecties vertragen de genezing van oppervlakkige wonden en kunnen bij diepere wonden levensbedreigend zijn. Een infectie kan zelfs botweefsel binnendringen (osteomyelitis). Als dat gebeurt, is een wekenlange behandeling met antibiotica nodig. In de ernstigste gevallen kan de infectie zich uitbreiden via de bloedbaan (sepsis).

Preventie

Preventie is de beste aanpak voor doorligwonden. In het ziekenhuis gebeurt dat al direct bij binnenkomst op de spoedeisende hulp of tijdens de operatie in de operatiekamer. Daar liggen patiënten vaak te lang in een houding zonder dat ze zich bewegen. Wanneer alle zorgverleners, zoals verpleegkundigen, ziekenverzorgenden en familieleden, zeer alert zijn, kunnen doorligwonden vrijwel altijd worden voorkomen. Door zorgvuldige dagelijkse inspectie van de huid van een patiënt die bedlegerig is of in een rolstoel zit, kunnen rode plekken of verkleuringen vroegtijdig worden opgemerkt. De geringste roodheid of verkleuring is een signaal dat de patiënt moet worden geholpen bij het aannemen van een andere zit- of lighouding. Het verkleurde gebied mag pas weer worden belast als het er weer normaal uitziet.

Omdat verandering van houding noodzakelijk is om de bloedtoevoer naar de huid in stand te houden, mogen niet te veel middelen met een sederend (versuffend) effect worden gegeven. Lichamelijke activiteit moet worden gestimuleerd. Patiënten die zich niet kunnen bewegen, dienen om de twee uur in een andere houding te worden gelegd of gezet en indien mogelijk vaker. De huid moet schoon en droog worden gehouden, omdat vocht het risico van doorligwonden vergroot. Een droge huid zal niet ergens aan blijven kleven, waardoor tractie zou kunnen ontstaan.

Uitstekende botten, bijvoorbeeld de hielen en ellebogen, kunnen worden beschermd met zachte materialen, zoals katoen of pluizige wol. Speciale bedden, matrassen en zitkussentjes kunnen worden gebruikt bij mensen die in een rolstoel zitten of bedlegerig zijn om de druk te verminderen. Een arts of verpleegkundige kan adviseren wat het beste matrasoppervlak of zitkussentje is. Let wel: geen van deze producten heft de druk volledig op. Frequent wisselen van houding blijft noodzakelijk.

Behandeling

Een doorligwond is veel moeilijker te behandelen dan te voorkomen. Goede voeding is belangrijk om de genezing van bestaande doorligwonden te bevorderen en nieuwe te voorkomen. Een uitgebalanceerd, eiwitrijk dieet wordt aangeraden met daarnaast dagelijks een krachtig vitaminen- en mineralensupplement. Extra vitamine C en zink kunnen ook een gunstige invloed hebben op de genezing.

Doorligwonden in een vroeg stadium genezen meestal spontaan zodra de druk wordt weggenomen. Wanneer de huid beschadigd is, zal de arts of de verpleegkundige bij het kiezen van het juiste soort verband rekening houden met de plaats en toestand van de doorligwond. Een doorzichtig folieverband beschermt doorligwonden in een vroeg stadium en bespoedigt de genezing. Zuurstof- en vochtvasthoudende hydrocolloïdverbanden beschermen de huid en bieden een gezonde omgeving voor diepe doorligwonden. Andere soorten verband worden gebruikt voor diepere wonden, wonden die veel vocht afscheiden of geïnfecteerde wonden.

Als de wond geïnfecteerd lijkt te zijn of vocht afscheidt, is het zinvol om de wond te spoelen met een fysiologische zoutoplossing en droog te deppen met een gaasje. Soms worden er sterkere reinigingsmiddelen gebruikt. Mogelijk moet de arts dood materiaal verwijderen met een scalpel (wondexcisie) of met chemische middelen.

De nieuwste methoden van wondverzorging zijn onder meer: vacuümafsluiters waarmee het wondvocht kan worden afgezogen; groeifactoren (stoffen, meestal eiwitten, die de celgroei stimuleren); hyperbare zuurstoftherapie, waarbij de patiënt in een speciale kamer onder overdruk zuurstof krijgt toegediend (zie Duikersziekten en ziekten door hoge druk: Diagnose en behandeling) en het gebruik van kunsthuid.

Diepe doorligwonden zijn moeilijk te behandelen. Soms is er een huidtransplantatie bij nodig, waarbij gezonde huid wordt overbracht naar het beschadigde gebied. Dit leidt echter niet altijd tot goede resultaten, vooral niet bij zwakke, ondervoede of oudere mensen. Wanneer diep in een wond infecties ontstaan, worden vaak antibiotica gegeven. Geïnfecteerd bot onder een wond (osteomyelitis) is zeer moeilijk te genezen en de infectie kan zich via de bloedbaan uitbreiden, waardoor een wekenlange antibioticabehandeling nodig is. (zie Bot- en gewrichtsinfecties: Osteomyelitis)

Laatste volledige inspectie/herziening februari 2003

Naar boven
Illustraties
Tabellen
Disclaimer