MERCK MANUAL MEDISCH HANDBOEK
Tips voor betere resultaten
ABCDEFGHI
JKLMNOPQR
STUVWXYZ

Sectie

Hoofdstuk

Onderwerp

Introductie

Endometriose is een goedaardige aandoening waarbij stukjes endometriumweefsel (baarmoederslijmvlies), dat normaal alleen in de baarmoederholte voorkomt, buiten de baarmoeder groeien.

Endometriose is een chronische aandoening die pijnlijk kan zijn. Hoeveel vrouwen endometriose hebben is niet precies bekend, omdat de aandoening meestal alleen kan worden vastgesteld door rechtstreekse inspectie van het endometriumweefsel (waarvoor een operatie nodig is). Waarschijnlijk komt endometriose bij ongeveer 10 tot 15% van de menstruerende vrouwen in de leeftijd van 25 tot 44 jaar voor. De aandoening kan ook bij tieners voorkomen.

Endometriose komt soms in de familie voor. De aandoening komt vaker voor bij vrouwen die na de leeftijd van 30 jaar hun eerste baby krijgen, geen kinderen hebben, van Aziatische afkomst zijn of een afwijkende baarmoeder hebben.

De oorzaak van endometriose is niet duidelijk, maar er bestaan verschillende theorieën. Mogelijk verplaatsen kleine stukjes van het baarmoederslijmvlies dat tijdens de menstruatie wordt afgestoten, zich via de eileiders naar de eierstokken in de buikholte. Normaal gesproken wordt het baarmoederslijmvlies tijdens de menstruatie via de vagina uit het lichaam afgevoerd. Cellen uit het baarmoederslijmvlies (endometriumcellen) kunnen via de bloed- of lymfevaten naar een andere plaats worden getransporteerd. Het is ook mogelijk dat cellen die zich buiten de baarmoeder bevinden, in endometriumcellen veranderen.

Locaties waar deze woekering van endometriumweefsel vaak voorkomen, zijn de eierstokken en de banden (ligamenten) die de baarmoeder ondersteunen. Minder vaak komt de woekering voor aan de buitenkant van de dikke en de dunne darm, de urineleiders (de ureters, die van de nieren naar de blaas lopen), de blaas, de vagina en operatielittekens in de buik. In zeldzame gevallen groeit endometriumweefsel op de vliezen die de longen bedekken (pleura of longvliezen), op het vlies rond het hart (pericard of hartzakje), op de vulva (uitwendige geslachtsorganen) of in de baarmoederhals (cervix).

Naarmate de aandoening verergert, neemt de woekering van endometriumweefsel geleidelijk in omvang toe. Het weefsel kan zich ook naar nieuwe locaties verspreiden.

Symptomen

Het belangrijkste symptoom van endometriose is pijn in de onderbuik en in het bekkengebied. De pijn varieert meestal tijdens de menstruele cyclus. Ook menstruatiestoornissen kunnen voorkomen, zoals hevige menstruele bloedingen en bloedverlies vóór de normale menstruaties. Woekering van endometriumweefsel reageert op dezelfde hormonen (oestrogeen en progesteron die door de eierstokken worden geproduceerd) als normaal endometriumweefsel in de baarmoeder. Daardoor kunnen tijdens de menstruatie ook in dit weefsel bloedingen ontstaan, die vaak krampen en pijn veroorzaken.

Sommige vrouwen met ernstige endometriose hebben geen symptomen. Andere vrouwen, soms zelfs met een zeer lichte vorm van de aandoening, hebben verlammende pijn. Bij veel vrouwen veroorzaakt endometriose pas pijn wanneer de aandoening al enkele jaren bestaat. Voor deze vrouwen is geslachtsgemeenschap voor of tijdens de menstruatie vaak pijnlijk.

Endometriumweefsel dat zich aan de dikke darm of aan de blaas heeft gehecht, kan een opgezette buik veroorzaken, alsmede pijn bij de ontlasting, bloedingen uit de endeldarm (rectum) tijdens de menstruatie of pijn boven het schaambeen (os pubis) bij het urineren. Endometriumweefsel aangehecht aan een eierstok of aan nabijgelegen weefsel kan een met bloed gevuld gezwel vormen (endometrioom). Soms scheurt een endometrioom of gaat het lekken. Dit veroorzaakt een plotselinge, scherpe pijn in de onderbuik.

De woekering van endometriumweefsel kan nabijgelegen weefsel irriteren. Daardoor kan littekenweefsel ontstaan, soms in de vorm van bindweefselstrengen (verklevingen) tussen weefsels in de buik. De woekering van endometriumweefsel en de verklevingen kunnen het functioneren van organen belemmeren. Het komt zelden voor dat de verklevingen de darm blokkeren.

Ernstige endometriose kan verminderde vruchtbaarheid veroorzaken doordat de weg die de eicel van de eierstokken naar de baarmoeder aflegt, is geblokkeerd. Ook lichte endometriose kan verminderde vruchtbaarheid veroorzaken, maar het is minder duidelijk hoe dat in zijn werk gaat. Endometriose komt bij 25 tot 50% van de onvruchtbare vrouwen voor.

illustrative-material.figure-short 1

Endometriose: weefsel op verkeerde plaatsen

Endometriose: weefsel op verkeerde plaatsen

Bij endometriose komen kleine of grote stukken van het weefsel dat normaal alleen in het baarmoederslijmvlies (endometrium) voorkomt, in andere delen van het lichaam voor. Hoe en waardoor dit weefsel daar terechtkomt, is niet duidelijk. Het woekerende endometriumweefsel kan zich hechten aan de eierstokken, de banden waarmee de baarmoeder is verankerd, de dikke en de dunne darm, de urineleiders, de blaas, de vagina, operatielittekens of de vliezen van de borstholte. De woekering kan nabijgelegen weefsel irriteren, waardoor tussen de structuren in de buik grote strengen littekenweefsel (verklevingen) ontstaan.

Diagnose

Endometriose wordt vermoed bij een vrouw die bepaalde symptomen heeft of die om onverklaarbare redenen onvruchtbaar is. Soms voelt een vrouw tijdens inwendig onderzoek pijn of drukpijn of voelt de arts een weefselmassa achter de baarmoeder of bij de eierstokken.

De diagnose kan vaak alleen worden bevestigd als de arts de buikholte onderzoekt en daarin stukken endometriumweefsel aantreft. Voor dit onderzoek wordt meestal een laparoscoop (kijkbuisje) gebruikt. Via een klein snetje vlak onder of in de navel wordt de laparoscoop in de buikholte gebracht. De buikholte wordt gevuld met kooldioxidegas zodat de organen beter zichtbaar zijn. Laparoscopie wordt meestal onder algehele verdoving uitgevoerd, zodat de gehele buikholte kan worden geïnspecteerd. Het is niet nodig dat de vrouw een nacht in het ziekenhuis blijft. Een laparoscopie kan lichte buikklachten veroorzaken, maar de vrouw kan haar normale activiteiten meestal binnen 1 of 2 dagen hervatten.

Soms is een biopsie nodig. In dat geval wordt een klein stukje weefsel verwijderd, meestal via de laparoscoop, en onder een microscoop onderzocht.

Met behulp van andere methoden, zoals echografie, röntgenfoto's met bariumklysma, computertomografie (CT) en magnetische kernspinresonantie (magnetic resonance imaging, MRI), kan de ernst van de endometriose worden vastgesteld en het beloop worden gevolgd, hoewel het nut van deze methoden voor het stellen van een diagnose beperkt is. Met behulp van bloedonderzoek kan de concentratie van bepaalde stoffen (zogeheten ‘markers') worden gemeten. Deze concentraties zijn verhoogd wanneer er sprake is van endometriose. Voorbeelden van markers zijn carcino-antigeen (CA-125) en antilichamen tegen endometriumweefsel. Met behulp van dergelijke metingen kan het beloop van de endometriose worden gevolgd. Omdat de concentraties van deze markers echter ook bij enkele andere aandoeningen verhoogd kunnen zijn, kunnen ze niet worden gebruikt om de diagnose zeker te stellen. Er kan ook onderzoek worden verricht om vast te stellen of de endometriose de vruchtbaarheid van de vrouw beïnvloedt. (zie Vruchtbaarheidsstoornissen: Problemen met de eileiders)

Behandeling

De behandeling hangt af van de symptomen, de eventuele kinderwens en de leeftijd van de vrouw en van de ernst van de aandoening.

Met geneesmiddelen kan de activiteit van de eierstokken worden onderdrukt, waardoor de groei van endometriumweefsel wordt geremd en het bloedverlies en de pijn worden verminderd. De endometriose verdwijnt echter niet door het gebruik van deze middelen. Geneesmiddelen die worden gebruikt, zijn onder andere orale anticonceptiemiddelen (combinatie van oestrogeen en een progestageen), progestagenen (zoals medroxyprogesteron Handelsnaam
Provera
Depo‑Provera
Farlutal
), danazol Handelsnaam
Danatrol
(een synthetisch hormoon dat verwant is aan testosteron Handelsnaam
Andriol
Testoderm
Testoviron
) en GnRH (gonadotrophin-releasing hormone)-agonisten (zoals busereline, gosereline Handelsnaam
Zoladex
, leuproreline Handelsnaam
Lucrin
en nafareline). GnRH-agonisten schakelen het signaal uit dat de hersenen aan de eierstokken geven om oestrogeen en progesteron te produceren. Het gevolg is dat de productie van deze hormonen afneemt. Door langdurig gebruik van GnRH-agonisten kan de botdichtheid afnemen en kan osteoporose (botontkalking) ontstaan, tenzij tegelijkertijd lage doses oestrogeen in combinatie met een progestageen of alleen een progestageen worden ingenomen. Maar ook bij deze toedieningswijze worden GnRH-agonisten meestal niet langer dan een jaar voorgeschreven. Er wordt onderzoek gedaan naar nieuwe geneesmiddelen voor de behandeling van endometriose, zoals GnRH-antagonisten, antiprogestagenen en aromataseremmers.

Ter verlichting van de pijn kunnen niet-steroïde anti-inflammatoire preparaten (NSAID's) (zie Pijn: Niet-steroïde anti-inflammatoire preparaten (NSAID's)) worden gebruikt. Bij aanhoudende pijn behoort een operatie tot de mogelijkheden. Hierbij wordt de woekering van endometriumweefsel verwijderd.

Vaak kan woekering van endometriumweefsel worden verwijderd tijdens een laparoscopie die wordt uitgevoerd om de diagnose te stellen. Bij een matige tot ernstige vorm van endometriose is echter een uitgebreidere operatie nodig, waarbij een insnijding in de buikwand wordt gemaakt (buikoperatie). Een dergelijke operatie is meestal nodig wanneer de stukken endometriumweefsel groter zijn dan 3,5 tot 5 cm in doorsnede, wanneer verklevingen in de onderbuik of het bekkengebied duidelijke symptomen veroorzaken, wanneer endometriumweefsel één of beide eileiders blokkeert of wanneer hevige pijn in de onderbuik of het bekkengebied niet met geneesmiddelen kan worden verlicht.

Soms wordt endometriumweefsel tijdens een laparoscopie of buikoperatie vernietigd of verwijderd door elektrocoagulatie (wegbranden van weefsel met een apparaat dat via elektrische stroom hitte produceert), met behulp van geluidsgolven van hoge intensiteit of met een laser (een apparaat dat licht concentreert tot een intense straal en op deze manier hitte produceert). De arts verwijdert zo veel mogelijk woekering zonder de eierstokken te beschadigen, zodat de vrouw nog zwanger kan worden. Afhankelijk van de ernst van de endometriose kan 40 tot 70% van de geopereerde vrouwen zwanger worden.

Operatieve verwijdering van woekering van endometriumweefsel is slechts een tijdelijke maatregel. Na de behandeling komt endometriose bij de meeste vrouwen terug, hoewel de woekering met orale anticonceptiemiddelen of andere geneesmiddelen kan worden vertraagd. De vrouw kan al direct na de operatie beginnen met de endometriose-onderdrukkende geneesmiddelen.

Sommige vrouwen met endometriose kunnen zwanger worden met behulp van kunstmatige bevruchtingstechnieken, zoals IVF (in-vitrofertilisatie of reageerbuisbevruchting). (zie Vruchtbaarheidsstoornissen: Bevruchtingstechnieken)

De eierstokken en de baarmoeder worden alleen verwijderd wanneer de pijn in de buik of het bekkengebied niet met geneesmiddelen kan worden verlicht en de vrouw geen kinderwens heeft. Omdat verwijdering van de eierstokken en de baarmoeder hetzelfde effect heeft als de menopauze (door de daling van de oestrogeenspiegel (zie Menopauze: Introductie)), kan oestrogeentherapie worden gegeven. Sommige deskundigen adviseren het gebruik van oestrogeen in combinatie met een progestageen (omdat een progestageen de groei van endometriumweefsel kan remmen). Wanneer alleen oestrogeen wordt gegeven, wordt 4 tot 6 maanden na de operatie met de therapie begonnen, omdat eventuele achtergebleven stukken endometriumweefsel door oestrogeen worden gestimuleerd. Door dit uitstel kan het endometriumweefsel verdwijnen.

MIDDEL

enkele bijwerkingen en complicaties

OPMERKINGEN

orale anticonceptiemiddelen met een combinatie van oestrogeen en een progestageen 

  opgezette buik, gevoelige borsten, toegenomen eetlust, gezwollen enkels, misselijkheid, bloedverlies tussen menstruaties en diepveneuze trombose orale anticonceptiemiddelen kunnen zinvol zijn bij vrouwen die zwangerschap willen uitstellen; ze kunnen cyclisch of ononderbroken worden ingenomen

progestagenen 

  bloedverlies tussen menstruaties, stemmings-wisselingen, neerslachtigheid en atrofische vaginitis progestagenen zijn geneesmiddelen die op het hormoon progesteron lijken. Ze kunnen oraal worden ingenomen of in een spier worden geïnjecteerd

danazol 

  gewichtstoename, acne, lagere stem, toename van lichaamsbeharing, opvliegers, vaginale droogte, gezwollen enkels, spierkrampen, bloedverlies tussen menstruaties, afname van borstomvang, stemmingswisselingen, leverfunctiestoornissen, carpaletunnelsyndroom en negatieve invloed op cholesterolspiegels in het bloed danazol is een synthetisch hormoon dat verwant is aan testosteron en dat de activiteit van oestrogeen en progesteron remt; het wordt oraal ingenomen; door bijwerkingen is het nut van danazol mogelijk beperkt

GnRH-agonisten 

  opvliegers, vaginale droogte, afname van botdichtheid en stemmingswisselingen GnRH-agonisten kunnen eenmaal per maand in een spier worden geïnjecteerd, in de vorm van een neusspray worden gebruikt of als een pil onder de huid worden geïmplanteerd; deze middelen worden vaak gecombineerd met oestrogeen, met een progestageen of met beide, ter vermindering van de bijwerkingen van een verlaagde oestrogeenspiegel, zoals afname van de botdichtheid (gebruik van oestrogeen en een progestageen of van alleen een progestageen wordt ‘add-back-therapie' genoemd)

GnRH = gonadotrophin-releasing hormone

Laatste volledige inspectie/herziening februari 2003

Naar boven
Illustraties
Tabellen
Disclaimer