MERCK MANUAL MEDISCH HANDBOEK
Tips voor betere resultaten
ABCDEFGHI
JKLMNOPQR
STUVWXYZ

Sectie

Hoofdstuk

Onderwerp

Introductie

Hoogteziekte (minder gangbaar: ‘bergziekte') ontstaat als gevolg van zuurstofgebrek op grote hoogten.

Naarmate de hoogte toeneemt, daalt de atmosferische druk. De lucht wordt daardoor ijler, wat betekent dat er minder zuurstof beschikbaar is. Voorbeeld: vergeleken met de lucht op zeeniveau bevat de lucht in een Oostenrijks wintersportdorpje op zo'n 1750 meter boven zeeniveau 20% minder zuurstof, de lucht op een hooggelegen skipiste of bergwandelpad op 2500 meter boven zeeniveau ongeveer 25% minder zuurstof en de lucht vlak bij de top van de Mount Everest (circa 8800 meter boven zeeniveau) ongeveer 66% minder zuurstof.

Hoogteziekte treedt op bij het tekortschieten van de mechanismen van het lichaam die gewoonlijk op grote hoogte voor het daar heersende zuurstoftekort compenseren. Hierdoor kan vochtuittreding uit de kleinste bloedvaten (haarvaten, capillairen) optreden. Daardoor ontstaan zwellingen (oedeem). Hoogteziekte komt in verschillende maten van ernst voor en kan zich in verschillende symptomen uiten, afhankelijk van de plaats van de vochtophoping in het lichaam. Vochtophoping in handen, voeten en gezicht zijn symptomen van lichte hoogteziekte. Lichte vochtophoping in de hersenen veroorzaakte acute bergziekte. Ernstige vormen van vochtophoping in de hersenen leiden tot hersenoedeem. Vochtophoping in de longen veroorzaakt longoedeem.

Hoogteziekte komt vaak voor bij mensen die naar plaatsen op grote hoogte gaan. De ernst van de ziekte hangt af van de uiteindelijke hoogte en de snelheid waarmee de persoon stijgt. Zo krijgen de meeste mensen last van hoogte-oedeem wanneer ze binnen ongeveer twee dagen een hoogte van meer dan 1800 meter bereiken. Acute hoogteziekte ontstaat bij 10% van alle mensen die te snel tot boven 2400 meter klimmen, bij 25% van alle mensen die boven de 2700 meter klimmen en bij bijna 50% van alle mensen die boven de 4200 meter klimmen. Longoedeem door grote hoogte en hersenoedeem door grote hoogte ontstaan zelden bij hoogten onder 3000 meter.

Mensen die gewoonlijk op zeeniveau of op zeer geringe hoogte wonen, hebben meer kans last van hoogteziekte te krijgen, net als mensen die kort na een beklimming of gemotoriseerde stijging zware inspanningen verrichten. Vooral mensen met bepaalde longaandoeningen (zoals COPD: chronic obstructive pulmonary disease), hart- en vaataandoeningen (zoals angina pectoris, hartfalen of perifeer vaatlijden) of bloedaandoeningen (zoals sikkelcelanemie, HbS-ziekte of HbC-ziekte) kunnen op grote hoogten problemen krijgen. Astma lijkt op grote hoogte niet te verergeren. Een verblijf van enkele weken op een hoogte beneden 3000 meter lijkt geen gevaar op te leveren voor een zwangere vrouw of voor de ongeboren vrucht bij een ongecompliceerde zwangerschap. De lichamelijke conditie heeft geen invloed op het risico van het krijgen van hoogteziekte. Bij oudere mensen komt hoogteziekte minder voor dan bij jonge mensen. Vooral mensen die eerder longoedeem door grote hoogte en hersenoedeem door grote hoogte hebben gehad, hebben meer kans na een stijging naar vergelijkbare hoogten weer door deze aandoeningen te worden getroffen.

Uiteindelijk past het lichaam zich aan een grote hoogte aan (acclimatisatie) door een krachtigere ademhaling (hyperventilatie), een verhoogde hartactiviteit en de productie van meer rode bloedcellen om zuurstof naar de weefsels te transporteren. De meeste mensen kunnen zich binnen een paar dagen aan hoogten tot 3000 meter aanpassen. Aanpassing aan veel grotere hoogten vergt vele dagen of zelfs weken. Toch zijn sommige mensen uiteindelijk in staat boven een hoogte van 5300 meter normale activiteiten te verrichten.

Symptomen en diagnose

Acute hoogteziekte is een lichte vorm van hoogteziekte. De symptomen, die meestal binnen 4 tot 12 uur na de beklimming ontstaan, zijn hoofdpijn, een licht gevoel in het hoofd en benauwdheid, dit laatste vooral bij zware inspanning. Later kunnen symptomen optreden als verlies van eetlust, misselijkheid, braken, vermoeidheid, zwakte en duizeligheid. Volgens sommige mensen lijken de symptomen op die van een kater. Mensen die de nacht op een grote hoogte doorbrengen, kunnen last van slapeloosheid hebben. De symptomen houden meestal 24 tot 36 uur aan als men niet verder stijgt en verdwijnen dan vanzelf. Acute hoogteziekte kan zich echter tot een ernstiger vorm van hoogteziekte ontwikkelen. Daarom is het belangrijk pas verder te stijgen wanneer de klachten zijn verdwenen.

Hoogte-oedeem veroorzaakt zwelling van handen en voeten en een gezwollen gezicht bij het ontwaken. De zwelling veroorzaakt vrijwel geen pijn en verdwijnt meestal binnen een paar dagen.

Bij longoedeem door grote hoogte kan snel verslechtering optreden en de aandoening kan zich binnen enkele uren ontwikkelen van mild naar levensbedreigend. De symptomen verergeren 's nachts en ontstaan vaak gedurende de tweede nacht na de beklimming. Ze kunnen geleidelijk ernstiger worden. Lichte symptomen zijn meestal een droge hoest en benauwdheid na een lichte inspanning. Matig ernstige symptomen zijn benauwdheid in rust, verwardheid (waardoor het oordeelsvermogen gestoord is), roze of bloederig sputum, lichte koorts en een blauwige verkleuring van huid, lippen en nagels (cyanose). Ernstige symptomen zijn happen naar adem en een gorgelend geluid bij het ademhalen.

Hersenoedeem door verblijf op grote hoogte komt in lichte mate bij andere typen van hoogteziekte voor, maar kan ernstig worden en fataal aflopen. De symptomen zijn ernstige hoofdpijn die niet op lichte pijnstilling reageert, verwardheid, een wankele en ongecoördineerde tred (ataxie) en coma. Deze symptomen kunnen al binnen een paar uur verergeren en zich ontwikkelen van licht naar levensbedreigend.

De diagnose ‘hoogteziekte' wordt hoofdzakelijk gesteld op basis van de symptomen. Bij longoedeem door grote hoogte is het vocht in de longen soms met een stethoscoop te horen. Een longfoto en een bepaling van het zuurstofgehalte in het bloed kunnen bijdragen tot de bevestiging van de diagnose.

Behandeling

Genoemde symptomen moeten altijd behandeld worden als zijnde behorende bij een hoogteziekte totdat het tegendeel is bewezen. Zo moet hoesten worden geïnterpreteerd als een symptoom van longoedeem en niet als een verkoudheid worden afgedaan.

Mensen met acute hoogteziekte moeten niet verder omhoog gaan, maar moeten rust nemen. Ze mogen pas weer verder stijgen zodra de symptomen zijn verdwenen. De meeste mensen met acute hoogteziekte zijn na ongeveer twee dagen hersteld. De symptomen kunnen soms worden verlicht met acetazolamide Handelsnaam
Diamox
Glaupax
. Paracetamol of niet-steroïde anti-inflammatoire geneesmiddelen (NSAID's) (zie Pijn: Niet-steroïde anti-inflammatoire preparaten (NSAID's)) kunnen hoofdpijnklachten verlichten.

Bij ernstiger vormen van hoogteziekte moet men onmiddellijk afdalen. Zelfs na een daling van enige honderden meters kunnen de klachten al aanzienlijk verbeteren. Als afdalen niet mogelijk is, moet extra zuurstof via een gezichtsmasker worden toegediend.

Mensen met longoedeem door verblijf op grote hoogte moeten zo snel mogelijk afdalen. Ook dient hun zuurstof te worden toegediend. Onnodige inspanningen moeten echter worden vermeden, aangezien daardoor de zuurstofbehoefte van het lichaam toeneemt, wat de symptomen van longoedeem door verblijf op grote hoogte verergert. Het slachtoffer moet daarom indien mogelijk naar een lager gelegen gebied worden gebracht (minstens 750 meter lager) en warm worden gehouden. Het middel nifedipine Handelsnaam
Adalat
kan tijdelijk helpen, doordat het de bloeddruk in de longslagaders verlaagt.

Als er hersenoedeem door verblijf op grote hoogte ontstaat, moet het slachtoffer onmiddellijk zo ver mogelijk omlaag worden gebracht. Hij dient extra zuurstof en dexamethason Handelsnaam
Decadron
Maxitrol
Oradexon
Tobradex
te krijgen.

Als een snelle afdaling niet mogelijk is, kan een hogedrukzak (hyperbaredrukzak, Gamow bag) worden gebruikt. Dit apparaat bestaat uit een draagbare en luchtdicht afsluitbare zak of tent, gekoppeld aan een voet- of handpomp. Hiermee kan een hogere atmosferische druk worden gesimuleerd. Het slachtoffer wordt in de zak gelegd, waarna deze luchtdicht wordt afgesloten. De inwendige druk in de zak wordt vervolgens met behulp van de pomp verhoogd. De patiënt blijft twee tot drie uur in de zak. De hogedrukzak is net zo effectief als extra zuurstof, die bij een beklimming vaak niet in flesvorm voorhanden is.

Preventie

Voor een tocht waarbij boven 3000 meter wordt overnacht, is het verstandig een ter zake kundige arts te consulteren in geval van anemie, leeftijd boven de 65 jaar, zwangerschap, als men een ziekte heeft of als men geneesmiddelen op voorschrift gebruikt. Meereizende kinderen verlangen extra aandacht: hoewel hoogteziekte bij hen waarschijnlijk niet vaker dan bij volwassenen voorkomt, is het vaak moeilijker het ziektebeeld bij kinderen te herkennen. Ook bestaat bij kinderen een verhoogde kans op longoedeem na recent doorgemaakte bovensteluchtweginfectie.

De beste manier om hoogteziekte te voorkomen is geleidelijk te klimmen: in twee dagen naar 2400 meter en nog eens een dag voor elke volgende 300 tot 600 meter. Boven 4000 meter moet nog langzamer worden gestegen. De hoogte waarop iemand slaapt is belangrijker dan de maximale hoogte die op die dag is bereikt. Als zich symptomen van hoogteziekte voordoen, moet het tempo van de beklimming worden aangepast: bij lichte symptomen mag niet verder worden gestegen en bij ernstige symptomen moet worden afgedaald.

Door inname van acetazolamide Handelsnaam
Diamox
Glaupax
vóór de beklimming wordt de kans op het optreden van hoogteziekte mogelijk kleiner. Wordt acetazolamide Handelsnaam
Diamox
Glaupax
tijdens de beklimming in geval van hoogteziekte ingenomen, dan kan het middel de symptomen verlichten. Acetazolamide Handelsnaam
Diamox
Glaupax
moet worden ingenomen tot een paar dagen nadat de hoogte is gepasseerd waarop de symptomen zijn begonnen. Een nadeel van het gebruik van acetazolamide Handelsnaam
Diamox
Glaupax
is dat de symptomen van hoogteziekte worden onderdrukt, waardoor bij verdere stijging het risico van ernstigere vormen van hoogteziekte toeneemt. Het preventief gebruik van acetazolamide Handelsnaam
Diamox
Glaupax
wordt alleen geadviseerd aan mensen die al eerder last van milde hoogteziekte hebben gehad, omdat de bijwerkingen van acetazolamide Handelsnaam
Diamox
Glaupax
sterk op de eerste verschijnselen van hoogteziekte (tintelende vingers, verwardheid, vermoeidheid en misselijkheid) kunnen lijken.

Mensen die eerder longoedeem op grote hoogte hebben gehad, kunnen bij een volgende reis baat hebben bij het preventieve gebruik van het middel nifedipine Handelsnaam
Adalat
. Ook lijkt inhalatie van het geneesmiddel salbutamol Handelsnaam
Ventolin
Aerolin
Airomir
de kans op hoogtelongoedeem te verkleinen. Men moet bij het preventieve gebruik van medicijnen echter beseffen dat het gebruik ervan tot een snellere stijging kan leiden, met alle risico's van dien.

Vermijding van zware inspanningen gedurende ongeveer twee dagen na aankomst kan hoogteziekte voorkomen. Hetzelfde geldt voor het nuttigen van een groot aantal lichte koolhydraatrijke maaltijden in plaats van een kleiner aantal zware maaltijden en het drinken van ten minste vier liter cafeïnevrije vloeistoffen per dag. Het gebruik van alcohol, kalmerende middelen, slaapmiddelen en codeïne dient te worden vermeden, aangezien deze stoffen kunnen leiden tot hypoventilatie wat het risico van hoogteziekte juist vergroot.

Sporters die op zeeniveau wonen, kunnen zich via een aantal stappen voorbereiden op wedstrijden die op grote hoogte worden gehouden. Voor wedstrijden met een kort, hevig karakter, zoals hardlopen op een sprintafstand of verspringen, is het raadzaam om korter dan één dag voor de wedstrijd te arriveren. Bij duursporters worden de prestaties optimaal als ze een aantal weken van tevoren op lage hoogte trainen, maar op grote hoogte de nacht doorbrengen.

illustrative-material.sidebar 1

Overige ziekten die op grote hoogten ontstaan

Sommige ziekten ontstaan op grotere hoogten door oorzaken die niets te maken hebben met de vochtophoping die tot hoogteziekte leidt.

Bloedingen van het netvlies door grote hoogte (kleine bloedingen in het netvlies, achter in het oog) kunnen na een klim tot hoogten van 2500 meter of hoger ontstaan. Bloedingen van het netvlies veroorzaken zelden symptomen. Als een bloeding echter optreedt in het deel van het oog dat verantwoordelijk is voor het centrale zicht (macula retinae, gele vlek), neemt de persoon soms een klein, donker vlekje waar. Als er visusstoornissen optreden, dient de persoon onverwijld af te dalen. Bloedingen van het netvlies door grote hoogte verdwijnen na één tot twee weken spontaan.

Sneeuwblindheid, in feite zonnebrand van de ogen, ontstaat vaak op grote hoogten. Ultraviolet licht (UV-licht) neemt bij elke 300 meter boven de zeespiegel circa 5% in intensiteit toe. Door de weerkaatsing in de sneeuw wordt het licht nog intenser. Zelfs op bewolkte dagen raakt het oog verbrand door sterk UV-licht. Symptomen van sneeuwblindheid ontstaan 6 tot 12 uur nadat een verbranding is opgelopen. De ogen worden pijnlijk, rood, opgezwollen en gevoelig voor licht en voelen zanderig aan. Pijnstillers, koele kompressen en ooglapjes helpen meestal hiertegen. Pijnverdovende druppels mogen niet worden gebruikt, maar een druppel hypromellose oogdruppels kan de pijn wel verlichten. De symptomen verdwijnen binnen circa 24 uur. Om sneeuwblindheid te voorkomen dient een sterke zonnebril met zijbescherming en UV-filter te worden gedragen. 

Boven een hoogte van 3000 meter ontstaan vaak faryngitis (keelontsteking) en bronchitis (luchtwegontsteking). Door de droge, koude lucht raken de keel en longen geïrriteerd, wat keelpijn en een blafhoest veroorzaakt. De hoest kan zo ernstig worden dat het slachtoffer ribben breekt. De symptomen kunnen worden verlicht door veel te drinken en de speekselproductie te stimuleren door op harde snoepjes te zuigen. Maskers van zijde of vergelijkbaar materiaal kunnen eveneens helpen doordat ze de vochtige, warme uitgeademde lucht in de mond en neus vasthouden. Antibiotica helpen zelden. 

Chronische hoogteziekte (Monge's disease) is een zeldzame aandoening die geleidelijk in de loop van vele maanden of jaren ontstaat bij sommige bewoners van streken die hoger dan 3650 meter liggen. Bij deze mensen overcompenseert het lichaam voor het zuurstofgebrek door te veel rode bloedcellen aan te maken (secundaire polycytemie). Door de extra rode bloedcellen wordt het bloed zo dik dat het moeilijk door de kleine bloedvatjes kan stromen. Er ontstaan symptomen als hoofdpijn, verward denken, slaapproblemen, sufheid, pijnen en benauwdheid. Er kunnen bloedstolsels in benen en longen ontstaan en het hart is soms niet in staat om voldoende bloed rond te pompen. Periodieke afname van een liter bloed (flebotomie, aderlating) brengt tijdelijk verlichting, maar de enige effectieve behandeling is afdalen naar zeeniveau. Volledig herstel kan maanden vergen.

Laatste volledige inspectie/herziening februari 2003

Naar boven
Illustraties
Tabellen
Disclaimer