MERCK MANUAL MEDISCH HANDBOEK
Tips voor betere resultaten
ABCDEFGHI
JKLMNOPQR
STUVWXYZ

Sectie

Hoofdstuk

Onderwerp

Introductie

Onder vergiftiging verstaat men de schadelijke effecten die optreden wanneer een giftige stof wordt ingeslikt of geïnhaleerd of wanneer deze in contact komt met huid, ogen of de slijmvliezen van bijvoorbeeld de mond of de neus.

Vergiftiging is het meest voorkomende type niet-dodelijk ongeval in huis. In de VS zijn er jaarlijks ruim twee miljoen gevallen van vergiftiging. In Nederland werd het Nationaal Vergiftigingen Informatie Centrum van het RIVM in 2003 ongeveer 33.000 maal benaderd met verzoeken om informatie over mogelijke vergiftigingen. Dit blijken niet allemaal daadwerkelijke vergiftigingen te zijn, maar het getal geeft zeker een indicatie met welke producten veel vergiftigingen voorkomen en welke stoffen vooral tot ernstige problemen kunnen leiden. Geneesmiddelen en drugs vormen de belangrijkste bronnen van zware vergiftigingsgevallen en overlijden als gevolg van vergiftiging. Andere veelvoorkomende giftige stoffen zijn gassen, huishoudelijke producten, landbouwproducten, planten, industriële chemicaliën, vitaminen en voedingswaren. Bij inname in grote hoeveelheden kan echter vrijwel elke stof giftig zijn.

Vooral jonge kinderen zijn een kwetsbare groep voor onopzettelijke vergiftiging in huis, evenals ouderen, omdat zij per ongeluk niet-geïndiceerde medicijnen kunnen innemen. Een andere kwetsbare groep voor onopzettelijke vergiftiging wordt gevormd door ziekenhuispatiënten (door fouten met medicijnen) en industriële arbeiders (door blootstelling aan giftige chemicaliën). Bij vergiftiging kan het ook gaan om een opzettelijke poging tot moord of zelfdoding. De meeste volwassenen die een zelfmoordpoging doen, nemen meerdere geneesmiddelen in en drinken daarbij ook alcohol.

Hoeveel schade een vergiftiging veroorzaakt, is afhankelijk van het soort en de hoeveelheid gif en van de leeftijd en gezondheidstoestand van degene die het gif inneemt. Sommige giftige stoffen zijn niet bijzonder krachtig en veroorzaken alleen problemen bij langdurige blootstelling of na herhaalde inname van grote hoeveelheden. Andere giftige stoffen zijn zo sterk dat een enkele druppel op de huid al tot ernstige schade kan leiden.

Bij sommige giftige stoffen treden de symptomen binnen enkele seconden op, bij andere pas na uren of zelfs dagen. Bij bepaalde giftige stoffen treden weinig opvallende symptomen op tot de werking van vitale organen als lever of nieren is aangetast.

Eerste hulp en preventie

Iedereen die aan een giftig gas is blootgesteld, moet onmiddellijk bij de bron worden weggehaald en liefst buiten in de frisse lucht worden gebracht. Hulpverleners moeten daarbij oppassen zelf niet blootgesteld te worden.

Als er chemicaliën zijn gemorst, moet alle besmette kleding onmiddellijk worden verwijderd. De huid moet grondig met water en zeep worden gereinigd. Als de ogen ook aan de chemicaliën zijn blootgesteld, moeten ze grondig met water worden uitgespoeld. Hulpverleners dienen voorzichtig te zijn opdat ze zelf niet met de stof in aanraking komen.

Als iemand erg ziek lijkt te zijn, dient het alarmnummer te worden gebeld (112 in Nederland). Omstanders dienen zo nodig hartmassage en mond-op-mondbeademing (CPR, cardiopulmonale resuscitatie) te geven. (zie Spoedeisende hulp: Hartstilstand)

Als het slachtoffer niet erg ziek lijkt te zijn, kunnen gezinsleden of collega's voor advies contact opnemen met een arts of medisch centrum in de buurt. Als bekend is om welk gif en om welke hoeveelheid het gaat, kan het slachtoffer vaak thuis worden verzorgd. In Nederland kunnen artsen, dierenartsen, apothekers en overheidsinstanties als GG&GD, brandweer en politie 24 uur per dag informatie opvragen bij het Nationaal Vergiftigingen Informatie Centrum (NVIC). Gegevens over de activiteiten van het NVIC, feiten en cijfers zijn te vinden op de website van het RIVM (www.rivm.nl/volksgezondheid/vergiftigingen).

De verpakking van de ingenomen giftige stoffen, geneesmiddelen of drugs moet worden bewaard en aan de arts worden gegeven. Als de vergiftiging ernstig zou kunnen zijn, moet het slachtoffer zo snel mogelijk worden behandeld. De arts of het medisch centrum kan het advies geven om thuis geactiveerde kool in te nemen (zie Vergiftiging: Diagnose en behandeling) of er kan besloten worden de patiënt naar het ziekenhuis te vervoeren om daar een maagspoeling te doen. Om onopzettelijke vergiftiging te voorkomen moeten geneesmiddelen in de oorspronkelijke verpakking worden bewaard en er moet voor worden gezorgd dat kinderen er niet bij kunnen. Geneesmiddelen die de houdbaarheidsdatum hebben overschreden, kunnen bij de apotheek worden ingeleverd (chemisch afval). Verder moeten geneesmiddelen en giftige stoffen uit het zicht en buiten bereik van kinderen, liefst in een afgesloten kast, worden bewaard. Vóór inname of inontvangstneming van geneesmiddelen dient te worden gekeken naar de adviezen die op het etiket of in de bijsluiter staan.

Diagnose en behandeling

Voor een effectieve behandeling is het essentieel om te weten welke giftige stof het betreft. Op basis van de etiketten op de flesjes en andere informatie van het slachtoffer, gezinsleden of collega's kan de arts of het medisch centrum het beste bepalen om welke giftige stoffen het gaat. Ook urine- en bloedonderzoek kunnen daartoe bijdragen. Soms brengt bloedonderzoek de ernst van de vergiftiging aan het licht.

Bij veel mensen met vergiftigingsverschijnselen is opname in het ziekenhuis noodzakelijk. Voor de behandeling van een vergiftiging gelden altijd dezelfde principes: voorkom nieuwe inname van de giftige stof, zorg ervoor dat zoveel mogelijk van de giftige stof wordt verwijderd, geef zo mogelijk specifieke tegengiffen (stoffen die de gevolgen van het gif opheffen, neutraliseren of tegengaan) en voorkom herhaling van de blootstelling. Door snel medisch ingrijpen herstellen de meeste mensen volledig. Het doel van ziekenhuisbehandeling is meestal om de persoon in leven te houden tot de giftige stof is verdwenen of niet meer werkzaam is. Uiteindelijk worden de meeste giftige stoffen ontgift in de lever of uitgescheiden met de urine.

Als het een extreem gevaarlijke giftige stof betreft of als het slachtoffer zeer ziek lijkt te zijn, kan leegpompen van de maag worden geprobeerd. Bij deze procedure wordt er een slang via de mond of neus in de maag gebracht. Via de slang wordt er water in de maag gegoten, dat vervolgens weer wordt afgevoerd (maag- spoeling). Deze procedure wordt een aantal keren herhaald.

Bij ingeslikte giftige stoffen geeft men op de afdeling spoedeisende hulp van een ziekenhuis meestal geactiveerde kool. Geactiveerde kool bindt zich aan het gif dat nog in het spijsverteringsstelsel aanwezig is en voorkomt zo dat dit in het bloed wordt opgenomen. Geactiveerde kool wordt meestal oraal ingenomen, maar moet soms door een slang worden gegeven die via de neus in de maag wordt ingebracht. Bij sommige vergiftigingen geven artsen het slachtoffer om de paar uur geactiveerde kool om te bevorderen dat het gif vanuit de bloedbaan wordt geresorbeerd en zo sneller uit het lichaam verdwijnt.

Als vergiftiging ondanks het gebruik van geactiveerde kool en tegengiffen levensbedreigend blijft, kan dat een ingewikkeldere behandeling noodzakelijk maken. De meeste behandelingen zijn gebaseerd op rechtstreekse filtering van het gif uit het bloed (hemodialyse), waarbij een kunstnier (dialyseapparaat) de giftige stoffen wegfiltert (zie Nierinsufficiëntie: Vormen van dialyse) of hemoperfusie met geactiveerde kool, waarbij de geactiveerde kool helpt bij de afvoer van de giftige stoffen. Bij beide methoden worden er kleine slangetjes (katheters) in bloedvaten gebracht, één om bloed uit een slagader af te voeren en één om het bloed weer naar een ader terug te voeren (zogenaamde ‘shunt'). Het bloed gaat door speciale filters die de gifstoffen verwijderen, waarna het bloed weer naar het lichaam wordt teruggevoerd.

Bij vergiftiging is een aanvullende behandeling vaak noodzakelijk. Als het slachtoffer bijvoorbeeld erg suf wordt of in coma raakt, kan het nodig zijn een buis voor beademing in de luchtpijp te brengen (intubatie). De buis wordt aangesloten op een beademingsapparaat, dat de ademhaling van het slachtoffer mechanisch ondersteunt. De buis voorkomt dat er braaksel in de longen kan komen, terwijl het beademingsapparaat de ademhaling reguleert. Behandeling kan ook nodig zijn voor epileptische insulten, hartritmestoornissen, lage bloeddruk, hoge bloeddruk, koorts of braken.

Als de nieren niet meer functioneren, is hemodialyse noodzakelijk. Is de lever ernstig beschadigd, dan kan een behandeling voor leverinsufficiëntie noodzakelijk zijn. Als de lever of nieren blijvende, ernstige schade oplopen, kan een orgaantransplantatie nodig zijn.

Bij mensen die een zelfmoordpoging door middel van vergiftiging hebben gedaan, moet de geestelijke gezondheid goed worden onderzocht, waarna passende behandeling dient te volgen.

illustrative-material.sidebar 1

Niet giftige huishoudelijke producten*

badolie

badschuim

bleekmiddel (minder dan 5% natriumhypochloriet)

boetseerklei

brandgelei

conditioners voor het lichaam

cosmetica

deodorant

geurverdrijvers (spuitbus en met koelmiddel)

handlotions en crèmes

inkt (zwart, blauw)

kalk ( calciumcarbonaat Handelsnaam
Calci chew
Cacit
)

kleefmiddelen

krant

lucifers

magic markers

markeerstiften (onuitwisbaar)

mineraalolie

parfums

potloden met een kern van grafiet

reukwater

sachets (met essences, poeders)

scheercrème en -lotion

tandpasta met of zonder fluor

was of paraffine

wasverzachters

waterstofperoxide, 3% (medicinaal)

waterverf

wierook

zeep en zeepproducten

zinkoxide

zirkoonoxide

zoetstoffen (sacharine, aspartaam)

zonnebrandmiddelen

zuurafbrekende middelen

* Bij inname in grote hoeveelheden kan vrijwel elke stof giftig zijn.

Laatste volledige inspectie/herziening februari 2003 op prof.dr. T.J.F. Savelkoul, emeritus hoogleraar medische toxicologie

Naar boven

Volgende: Acetylsalicylzuurvergiftiging (aspirinevergiftiging)

Illustraties
Tabellen
Disclaimer