MERCK MANUAL MEDISCH HANDBOEK
Tips voor betere resultaten
ABCDEFGHI
JKLMNOPQR
STUVWXYZ

Sectie

Hoofdstuk

Onderwerp

Steken en beten van zeedieren

Pijlstaartroggen hebben gif in de stekels aan de bovenkant van hun staart. Verwondingen treden gewoonlijk op wanneer iemand per ongeluk op een pijlstaartrog trapt bij het waden in de branding. De pijlstaartrog stoot zijn staart in het been of de voet van het slachtoffer en spuit daarbij gif in. In de wond kunnen restanten van het omhulsel van de stekel achterblijven, waardoor het risico van infectie toeneemt.

De stekel laat vaak een hevig bloedende wond met rafelige wondranden achter. Er ontstaat onmiddellijk hevige pijn, die in de loop van zes tot 48 uur geleidelijk afneemt. Flauwvallen, zwakte, misselijkheid en angstgevoelens komen vaak voor. Braken, diarree, transpiratie, kramp door het hele lichaam en ademhalingsproblemen komen minder vaak voor.

Aangezien het gif van de pijlstaartrog bij hitte zijn werkzaamheid verliest, kan de pijn worden verlicht door het aangetaste lichaamsdeel 30 tot 90 minuten onder te dompelen in heet water met een temperatuur die het slachtoffer nog net kan verdragen. Een arts reinigt de wond grondig en verwijdert eventuele restanten van de stekel of het omhulsel om infectie te voorkomen. De wond moet soms operatief worden gesloten. Bij geïnfecteerde wonden van een pijlstaartrog moeten antibiotica worden gegeven. De arts zal de wond soms openen om te controleren of er restanten van de stekels zijn achtergebleven.

Een aantal weekdieren, waaronder sommige slakken, inktvissen en tweekleppigen (mossels, oesters en andere schelpdieren) zijn giftig. De enige gevaarlijke slak in Noord-Amerikaanse wateren is de Conus californicus. Een steek kan pijn, zwelling en een verdoofd gevoel in het steekgebied veroorzaken, soms gevolgd door moeite met praten, wazig zien, spierverlamming, ademhalingsproblemen en hartstilstand. De beten van Noord-Amerikaanse octopussen zijn zelden ernstig. De beet van Hapalochlaena maculosa (blue-ringed octopus), die in de Australische wateren voorkomt, veroorzaakt weliswaar geen pijn, maar wel zwakte en verlamming die soms tot de dood leiden.

Zee-egels zijn bedekt met lange, scherpe stekels met een giflaagje. Als de stekels worden aangeraakt of als men er op stapt, ontstaat er een pijnlijke prikwond. De stekels breken meestal af in de huid en kunnen chronische pijn en ontsteking veroorzaken als ze niet worden verwijderd. Er kan gewrichtspijn, spierpijn en huiduitslag optreden.

Zee-egelstekels dienen onmiddellijk te worden verwijderd. De meeste zee-egelstekels lossen op in azijn, zodat een azijnbad of -kompres, enkele malen herhaald, vaak volstaat om de stekels te verwijderen die niet te diep in de huid zitten. Stekels die wel diep in de huid vastzitten, moeten soms operatief worden verwijderd. Aangezien het gif van de zee-egel bij hitte zijn werkzaamheid verliest, kan de pijn vaak worden verlicht door het aangetaste lichaamsdeel in heet water te dompelen.

Veel holtedieren (Coelenterata), waaronder koraalsoorten, zeeanemonen, kwallen en het ‘Portugese oorlogsschip', hebben sterk ontwikkelde netelcellen die door de huid heen kunnen dringen. Eén tentakel kan duizenden van zulke netelcellen bevatten. De ernst van de steek hangt af van de diersoort. Een steek van de meeste soorten veroorzaakt een pijnlijke, jeukende uitslag. De huiduitslag kan zich ontwikkelen tot blaasjes die zich met pus vullen en vervolgens doorbreken. Andere symptomen zijn zwakte, misselijkheid, hoofdpijn, spierpijn en kramp, tranende ogen en een loopneus, overmatige transpiratie en een pijn op de borst die bij het inademen verergert. Steken van het Portugese oorlogsschip kunnen dodelijk zijn. In Nederland komen eigenlijk alleen kwallen voor.

In Nederland zijn naast beten van de kwal ook beten van de pieterman van belang. De pieterman is een vis die onder andere in de Noordzee voorkomt. Hij graaft zich in in zanderige, modderige oceaanbodem. Het toxine van de pieterman kan via de stekels de huid binnendringen, wanneer iemand per ongeluk op hem gaat staan. Dit kan ernstige pijn, zwelling en weefselschade veroorzaken. Directe onderdompeling van de betreffende lichaamsdelen in heet water inactiveert het toxine en voorkomt veelal ernstige klachten.

Steken van holtedieren hoeven meestal slechts te worden schoongemaakt.

De volgende behandeling wordt aanbevolen:

1.Zeewater (geen zoet water) over de wond gieten.

2.De plaats van de wond 30 tot 60 seconden weken in een azijnoplossing. (Dit inactiveert de netelcellen van kwallen.)

3.De tentakels verwijderen met een pincet of met gebruik van handschoenen.

4.Meel of natriumbicarbonaat op de wond strooien en het poeder voorzichtig afschrapen met een scherp mes.

5.De wond opnieuw in azijn weken.

6.Een zalf (corticosteroïdcrème) aanbrengen of oraal een pijnstiller of een antihistaminicum toedienen.

Bij ernstigere reacties kan zuurstoftoediening of een andere vorm van kunstmatige beademing nodig zijn. Pijnlijke spierkrampen en hevige pijn worden met intraveneus toegediende middelen behandeld. Voor de steken van bepaalde Australische soorten is een tegengif beschikbaar, maar dit helpt niet bij steken van Noord-Amerikaanse soorten.

Laatste volledige inspectie/herziening februari 2003

Naar boven

Vorige: Spinnenbeten

Volgende: Steken van bijen, wespen, horzels en mieren

Illustraties
Tabellen
Disclaimer