MERCK MANUAL MEDISCH HANDBOEK
Tips voor betere resultaten
ABCDEFGHI
JKLMNOPQR
STUVWXYZ

Sectie

Hoofdstuk

Onderwerp

Soorten alternatieve geneeswijzen

Alternatieve geneeswijzen kunnen in vijf grote toepassingsgebieden worden ingedeeld: alternatieve medische systemen, geest-lichaamtechnieken, biologische therapieën, lichaamstherapieën en energetische therapieën. De meeste benaderingen passen niet binnen de concepten van de reguliere geneeskunde.

Alternatieve medische systemen

Er bestaat een aantal alternatieve medische systemen, waaronder traditionele Chinese geneeskunde, ayurveda, homeopathie, antroposofische geneeskunde en natuurgeneeswijzen.

Traditionele Chinese geneeskunde: dit systeem ontstond duizenden jaren geleden in China en is gebaseerd op de theorie dat ziekte het gevolg is van een verstoring in de stroming van de levenskracht (qi) door het lichaam. Qi wordt hersteld door de tegengestelde krachten yin en yang weer in evenwicht te brengen. Deze krachten openbaren zich in het lichaam als warmte en koude, uitwendig en inwendig, en tekort en overschot. Om de gezondheid te behouden en te herstellen wordt gebruikgemaakt van verscheidene toepassingen, waaronder kruidengeneesmiddelen, acupunctuur en acupressuur.

Acupunctuur is in de westerse wereld een van de meest algemeen aanvaarde alternatieve geneeswijzen. In Nederland wordt acupunctuur uitgevoerd door zowel artsen als niet-artsen. Bij acupunctuur worden specifieke punten op het lichaam gestimuleerd, meestal door een zeer dunne naald in de huid en onderliggend weefsel in te brengen. Soms wordt de stimulatie versterkt door de naald te verwarmen of onder een zwakke elektrische spanning te zetten. Door deze specifieke punten te stimuleren, zou qi weer ongehinderd langs energiebanen (meridianen) kunnen stromen waardoor het evenwicht tussen yin en yang wordt hersteld. Acupunctuur is niet pijnlijk maar kan wel een tintelend gevoel veroorzaken. Bij acupressuur (een variant op acupunctuur) wordt in plaats van naalden van plaatselijke massage gebruikgemaakt.

Uit onderzoek blijkt dat acupunctuur allerlei chemische boodschappers (neurotransmitters) in de hersenen vrijmaakt, zoals serotonine, die als natuurlijke pijnstillers fungeren. Acupunctuur wordt bij zeer uiteenlopende aandoeningen toegepast. Het meest wordt het gebruikt bij chronische pijnklachten.

Mits op de juiste wijze uitgevoerd, veroorzaakt acupunctuur zelden bijwerkingen. Infecties komen vrijwel niet voor. De meeste acupuncturisten gebruiken wegwerpnaalden. Naalden voor meermalig gebruik dienen op de juiste wijze te worden gesteriliseerd.

Ayurveda: ayurveda is het traditionele medische systeem van India en is meer dan 4000 jaar geleden ontstaan. Het is gebaseerd op de theorie dat ziekte het gevolg is van een verstoring in het evenwicht van de levenskracht van het lichaam, ‘prana' genaamd. Het evenwicht van deze levenskracht wordt bepaald door de balans van de drie lichaamskenmerken, ‘dosha's' genaamd: vata, pitta en kapha. De meeste mensen hebben een overheersende dosha. Iedereen heeft zijn unieke eigen evenwicht. Bij ayurveda wordt gebruikgemaakt van kruiden, massage en inwendige reiniging om het evenwicht binnen in het lichaam en met de natuur te herstellen.

Homeopathie: homeopathie werd aan het einde van de 18e eeuw in Duitsland ontwikkeld en is gebaseerd op het principe dat ‘het gelijke het gelijke geneest' (‘homeo' is het Griekse woord voor ‘gelijk' en ‘pathos' is het Griekse woord voor ‘ziekte'). Met andere woorden: een stof die in hoge doses ziekte veroorzaakt, zou diezelfde ziekte genezen bij gebruik in zeer lage doses.

De middelen die bij homeopathie worden gebruikt, zijn afgeleid van stoffen die in de natuur voorkomen, zoals planten en mineralen. Deze stoffen worden gebruikt om het aangeboren genezende vermogen van het lichaam te stimuleren. Hoe sterker het homeopathische middel is verdund, des te sterker wordt de uitwerking ervan geacht.

Wetenschappers kunnen niet verklaren hoe de verdunde middelen die bij homeopathie worden gebruikt ziekten zouden kunnen genezen. Er zijn geen risico's die met homeopathie in verband worden gebracht.

Natuurgeneeswijzen: natuurgeneeswijzen zijn door veel culturen beïnvloede alternatieve geneeswijzen en werden aan het begin van de 20e eeuw een officieel gezondheidszorgsysteem in de VS. In Nederland krijgen natuurgeneeswijzen niet meer erkenning dan andere alternatieve geneeswijzen. Natuurgeneeswijzen zijn gestoeld op het denkbeeld van de genezende kracht van de natuur en leggen de nadruk op preventie en behandeling van ziekte door een gezonde levensstijl, behandeling van de patiënt in zijn geheel en het aanwenden van het zelfgenezende vermogen van het lichaam. Deze systemen richten zich ook meer op het achterhalen van de oorzaak van de ziekte dan uitsluitend op het behandelen van symptomen.

Bij natuurgeneeswijzen wordt gebruikgemaakt van een combinatie van therapieën, waaronder voedingstherapie, kruidengeneeskunde, homeopathie, fysiotherapie, oefentherapie, counseling, acupunctuur, natuurlijke bevalling en hydrotherapie.

Antroposofische geneeskunde

De antroposofie is gebaseerd op het werk van Rudolf Steiner (1861-1925). De antroposofische arts beziet de patiënt op de aspecten lichaam, ziel en geest. Men hanteert een vierdimensionaal mensbeeld dat is opgebouwd uit het fysieke lichaam, het etherlichaam, het astrale lichaam en het ‘ik'. De antroposofische arts maakt gebruik van onder andere kunstzinnige therapieën, antroposofische geneesmiddelen en antroposofische psychotherapie. In Nederland zijn er behalve antroposofische huisartsen ook antroposofische internisten, kinderartsen, gynaecologen, fysiotherapeuten, verpleegkundigen en diëtisten. Voor alle disciplines geldt dat men eerst de opleidingen in de reguliere gezondheidszorg heeft gevolg. Daarna heeft men zich verdiept in de antroposofische geneeskundige opvattingen.

Geest-lichaamtechnieken

Geest-lichaamtechnieken zijn gebaseerd op de theorie dat geestelijke en emotionele factoren de fysieke gezondheid kunnen beïnvloeden. Om de gezondheid te behouden en ziekte te voorkomen of te genezen, worden gedragsmethoden, psychologische, sociale en spirituele methoden gebruikt.

Omdat overvloedig wetenschappelijk bewijsmateriaal de voordelen van geest-lichaamtechnieken bevestigt, worden veel van deze technieken nu voor bepaalde aandoeningen als regulier en nauwelijks meer als ‘alternatief' beschouwd. Methoden als relaxatietechnieken, cognitieve gedragstherapie, meditatie, geleidefantasie, biofeedback en hypnose worden bijvoorbeeld gebruikt bij de behandeling van coronaire hartziekte, hoofdpijn, slaapproblemen en incontinentie. Deze methoden worden ook gebruikt bij de bevalling, om te leren omgaan met symptomen van kanker die door de ziekte zelf of door de behandeling worden veroorzaakt en bij het voorbereiden van patiënten op een operatie. Geest-lichaamtechnieken worden, zij het met minder goede resultaten, ook gebruikt bij de behandeling van hoge bloeddruk, astma, artritis, pijn en oorsuizen.

Er zijn weinig risico's bekend die in verband worden gebracht met de toepassing van geest-lichaamtechnieken.

Meditatie: bij meditatie gaat het erom de gedachten tot stilstand te brengen waardoor een groter zelfbewustzijn kan ontstaan. Meestal wordt deze techniek rustig zittend of liggend uitgevoerd, vaak met gesloten ogen. Soms wordt voor een betere concentratie steeds een bepaalde spreuk (een mantra) uitgesproken. De meeste vormen van meditatie ontstonden binnen een religieuze of spirituele context en hadden als hoogste doel een bepaalde spirituele groei, persoonlijke transformatie of buitenzintuiglijke, transcendente ervaring. Afgezien van iemands culturele of religieuze achtergrond kan meditatie doeltreffend zijn bij het bevorderen van de gezondheid. Meditatie blijkt tal van voordelen voor de gezondheid te hebben, zoals het verminderen van stress en pijn.

Relaxatietechnieken: relaxatietechnieken zijn speciaal bedoeld om spanning en psychische belasting te verminderen. De specifieke techniek kan gericht zijn op verlaging van de bloeddruk, vermindering van spierspanning, vertraging van stofwisselingsprocessen of wijziging van hersengolfactiviteit.

Geleidefantasie: bij geleidefantasie wordt gebruikgemaakt van mentale beelden ter bevordering van relaxatie (ontspanning) en gezondheid of om genezing mogelijk te maken van een bepaalde aandoening, zoals kanker of psychologisch trauma. Elk zintuig kan bij deze beelden een rol spelen. De patiënt kan de beelden zelfstandig oproepen of daarbij worden geholpen door een docent, die soms aan een aantal mensen tegelijk les geeft. Zo kan iemand met kanker de opdracht krijgen om zich een leger van witte bloedcellen te verbeelden dat tegen de kankercellen vecht.

Hypnotherapie: bij hypnotherapie wordt iemand in een vergevorderd stadium van ontspanning gebracht waarbij hij zich weinig bewust is van zijn omgeving, maar niet geheel bewusteloos is. Een gehypnotiseerd iemand wordt volledig in beslag genomen door de beelden die hem door de hypnotherapeut worden aangereikt, waarbij hij zich vaak niet bewust is van wat er met hem gebeurt. Hypnose kan worden gebruikt om sommige aandoeningen te behandelen, zoals bepaalde pijnsyndromen en conversieverschijnselen, waarbij de ogenschijnlijk lichamelijke aandoening in werkelijkheid wordt veroorzaakt door psychologische stress en conflicten. Hypnose is met enig resultaat toegepast om mensen van het roken af te helpen en af te vallen. Sommige mensen kunnen leren zichzelf te hypnotiseren.

Biofeedback: bij biofeedback wordt gebruikgemaakt van elektronische apparaten om informatie over iemands biologische functies te meten en rapporteren, zoals de hartslag, bloeddruk en spierspanning. Die persoon kan dan begrijpen waardoor deze functies veranderen en kan leren hoe hij deze reguleert. Biofeedback wordt vaak gebruikt ter behandeling van pijn (zie Pijn: Pijnbestrijding zonder pijnstillers), stress, slaapproblemen, hoofdpijn en spierblessures.

Biologische therapieën

Bij biologische therapieën worden stoffen gebruikt die van natuurlijke bronnen zijn afgeleid.

Kruidengeneeskunde: kruidengeneeskunde is de oudste bekende vorm van gezondheidszorg en maakt gebruik van planten om ziekte te behandelen en de gezondheid te bevorderen. Er kan één kruid of een mengsel van verschillende kruiden worden gebruikt. Bij de Chinese kruidengeneeskunde kunnen deze mengsels mineralen en delen van dieren bevatten. In tegenstelling tot reguliere geneesmiddelen, waarbij het werkzame bestanddeel aan het kruid wordt onttrokken, wordt bij de kruidengeneeskunde gebruikgemaakt van het kruid in zijn geheel. Kruidengeneesmiddelen zijn verkrijgbaar als extracten (oplossingen die zijn verkregen door een stof te laten weken, meestal in water), tincturen (preparaten op alcoholbasis, waarbij de alcohol als een natuurlijk conserveermiddel dient), kruidenthee, tabletten en poeders. Sommige kruiden kunnen ernstige bijwerkingen en interacties met geneesmiddelen geven. Zo beïnvloedt sint-janskruid (Hypericum perforatum) de werking van het geneesmiddel digoxine Handelsnaam
Lanoxin
, dat aan patiënten met hartritmestoornissen wordt verstrekt. Homeopathische en antroposofische geneesmiddelen worden in Nederland door het College ter Beoordeling van Geneesmiddelen op kwaliteit en veiligheid beoordeeld (Merkgeneesmiddelen en generieke geneesmiddelen: Introductie).

Orthomoleculaire geneeskunde: orthomoleculaire geneeskunde richt zich op het gebruik van goede voeding om de gezondheid te behouden en te herstellen. Daarbij wordt gebruikgemaakt van combinaties van vitaminen, mineralen en aminozuren die van nature in het lichaam voorkomen om specifieke aandoeningen te behandelen. Bij orthomoleculaire therapie, soms ‘megavitaminetherapie' genoemd, wordt de nadruk gelegd op aanvulling van de voeding met grote hoeveelheden vitaminen. Bij sommige van de meer bekende orthomoleculaire behandelingen wordt gebruikgemaakt van haaienkraakbeen om kanker te behandelen en glucosamine of chondroïtine (stoffen die van nature in het lichaam voorkomen) om artrose te behandelen.

Lichaamstherapie

Bij lichaamstherapie worden met behulp van massageachtige technieken allerlei aandoeningen behandeld.

Chiropraxie: bij chiropraxie wordt de relatie tussen de structuur van de wervelkolom en de functie van het zenuwstelsel cruciaal geacht om de gezondheid te behouden en te herstellen. Wervelkolommanipulatie vormt de belangrijkste methode om dit evenwicht tot stand te brengen.

Wervelkolommanipulatie kan zinvol zijn bij de behandeling van lage rugpijn en allerlei soorten hoofdpijn. Over het algemeen is echter niet vastgesteld dat dergelijke manipulatie ook effect heeft bij aandoeningen die niet rechtstreeks met het bewegingsapparaat te maken hebben. Complicaties ten gevolge van wervelkolommanipulatie komen zelden voor. Bijwerkingen zijn onder meer: onprettig gevoel op een bepaalde plaats, hoofdpijn en vermoeidheid, maar deze verdwijnen meestal binnen 24 uur.

Massagetherapie: massagetherapie is het manipuleren van lichaamsweefsels ter bevordering van de gezondheid en ter vermindering van pijn en stress. Bij massagetherapie worden allerlei technieken gebruikt, van strijken en kneden (zoals bij Zweedse massage wordt gedaan) tot het uitoefenen van druk op bepaalde punten (zoals bij shiatsu, acupressuur en neuromusculaire massage wordt gedaan). Van deze technieken wordt beweerd dat ze een positieve uitwerking op het bewegingsapparaat, het zenuwstelsel en de bloedsomloop hebben.

Uit onderzoek blijkt dat massage bijdraagt tot het verminderen van pijn, zoals pijn door rugblessures, spierpijn en fibromyalgie, en van angst bij mensen met kanker. Massage is ook doeltreffend gebleken bij de behandeling van zuigelingen met een laag geboortegewicht, het voorkomen van letsel van de geslachtsorganen van de moeder tijdens de bevalling, het verlichten van chronische obstipatie en het tegengaan van astma. Massage kan stress en angst verminderen.

Massagetherapie dient niet te worden toegepast bij mensen met een infectieziekte van de huid of besmettelijke huidziekte, open wonden, brandwonden, hoge koorts, tumoren of weinig bloedplaatjes.

Rolfing: rolfing (genoemd naar de bedenkster Ida Rolf), ook wel ‘structurele integratie' genaamd, is gebaseerd op de theorie dat een goede gezondheid afhangt van de juiste lichaamshouding en dat er een wisselwerking is tussen lichaamsbalans en emotionele en mentale balans. Rolfing is een vorm van diepeweefselmassage die vaak in een aantal sessies plaatsvindt. Hoofd, schouders, borst, bekken en benen worden in de juiste stand (op één lijn) gebracht door de zwakke punten in het bindweefsel te manipuleren en te rekken.

Reflexologie: bij reflexologie wordt met de hand druk uitgeoefend op specifieke gebieden van de voet die in verbinding zouden staan met verschillende organen of lichaamssystemen. Verondersteld wordt dat stimulatie van deze gebieden energieblokkades kan opheffen die pijn of ziekte veroorzaken in het deel van het lichaam dat met dat gebied in verbinding staat.

Houdingstherapie: bij houdingstherapie, o.a. de methode van Alexander, wordt gebruikgemaakt van beweging en aanraking om mensen een gezonde lichaamshouding aan te leren. De therapieën zijn erop gericht slechte en schadelijke houdingsgewoonten af te leren door bewustwording in beweging. Bepaalde houdingstherapieën, zoals cesartherapie en mensendiecktherapie, zijn in Nederland volledig reguliere behandelingsvormen. Voorbeelden van alternatieve, niet-reguliere vormen van houdingstherapie zijn Alexander-therapie, Feldenkrais-therapie en dispokinesiotherapie.

Energetische therapieën

Energetische therapieën richten zich op de energievelden die zich in en om het lichaam zouden bevinden (bioveld). Alle energetische therapieën zijn gebaseerd op de gedachte dat er een universele levenskracht of subtiele energie in en rond het lichaam bestaat.

Beoefenaars van energietherapieën plaatsen hun handen vaak op of bij het lichaam en gebruiken hun energie om het energieveld van de ander te beïnvloeden (magnetiseren).

Elektromagnetische therapieën: bij elektromagnetische therapie wordt gebruikgemaakt van pulserende velden, magnetische velden of wisselstroom- of gelijkstroomvelden. Vooral magneten zijn populair geworden bij behandelingen voor allerlei aandoeningen van het bewegingsapparaat. Kleding, sieraden en matrassen met magneten zijn op de markt gebracht die pijn zouden verlichten, maar er is zeer weinig wetenschappelijk onderzoek naar de doeltreffendheid ervan verricht.

Reiki: reiki is een techniek van Japanse oorsprong waarbij men ervan uitgaat dat de reiki-therapeut energie kanaliseert en deze via de handen in het lichaam van de ander laat stromen om de gezondheid te bevorderen.

Therapeutische aanraking zou gebruikmaken van de genezende energie van de therapeut om verstoringen in iemands bioveld te ontdekken en op te heffen. De patiënt wordt daarbij niet aangeraakt.

Laatste volledige inspectie/herziening februari 2003

Naar boven

Vorige: Doeltreffendheid en veiligheid

Illustraties
Tabellen
Disclaimer